Cảm giác mình đã biết đủ thường đến đúng lúc ta đã giỏi một việc, và đó chính là lúc ta ngừng học. Giữ tâm thế người mới nghĩa là chủ động tìm người giỏi hơn mình để học, thử làm việc quen theo một cách lạ, chịu nghe người trẻ hơn, và thỉnh thoảng tự hỏi mình đang tin điều gì mà có thể đã lỗi thời.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Học khi mình còn non tay thì dễ, vì cái không biết hiện ra rõ ràng. Học khi mình đã là người có kinh nghiệm, được người khác hỏi ý kiến, mới là khó. Tập này dành cho những người đã giỏi một việc gì đó, và muốn không bị chính sự giỏi ấy nhốt lại.
Vì sao người giỏi hay ngừng học?
Lý do đầu tiên là không còn thấy cần. Khi làm một việc đủ tốt để được trả lương, được khen, ta không còn thấy khoảng trống giữa mình và điều tốt hơn. Không thấy khoảng trống thì không có lý do để học.
Lý do thứ hai là địa vị. Người đã giỏi thường ở vị trí dạy người khác, được hỏi ý kiến. Quay lại làm người học, hỏi người khác, có cảm giác như tụt xuống. Càng lên cao, càng khó hạ mình xuống học.
Lý do thứ ba là kinh nghiệm thành lối mòn. Cách làm đã thành công nhiều lần trở thành cách làm duy nhất. Khi hoàn cảnh thay đổi, người có kinh nghiệm lại là người chậm đổi nhất, vì họ có nhiều thứ để bảo vệ.
Có một ý mà nhiều người từng nhận xét: người biết ít thường tự tin nhiều, người biết nhiều lại thấy mình biết ít. Mức độ chính xác của nhận xét này còn được bàn, nhưng ai làm lâu trong nghề hẳn đều từng thấy nó.
Tâm thế người mới là gì?
Trong truyền thống Thiền của Nhật Bản có một khái niệm mà người ta hay dịch là sơ tâm, tâm của người mới bắt đầu. Một thiền sư từng viết, đại ý, trong tâm người mới có nhiều khả năng, trong tâm người thành thạo thì có ít.
Người mới nhìn mọi thứ với sự tò mò. Họ hỏi những câu ngây thơ, và chính những câu ngây thơ đó có khi mở ra điều người thành thạo đã bỏ qua từ lâu. Người thành thạo thì đã biết câu trả lời trước khi nghe câu hỏi.
Giữ sơ tâm không có nghĩa là giả vờ không biết gì. Nó có nghĩa là để ngỏ khả năng rằng có cách khác, tốt hơn, mà mình chưa thấy.
Nó gần với tinh thần của Socrates, của Khổng Tử khi nói biết thì nói biết, không biết thì nói không biết. Những người thầy lớn thường là những người học trò không bao giờ thôi học.
Dấu hiệu mình đang nghĩ đã biết đủ
Bạn nghe một ý mới và phản ứng đầu tiên là cái này mình biết rồi, trước khi nghe hết. Bạn thấy người trẻ làm khác mình và nghĩ ngay họ làm sai. Bạn lâu lắm rồi không đọc một cuốn sách nào trong ngành mình.
Bạn thường nói hồi xưa làm thế này mà vẫn tốt. Bạn khó chịu khi có người hỏi vì sao lại làm vậy. Bạn không nhớ lần gần nhất mình ngạc nhiên về một điều trong nghề là khi nào.
Nếu nhận ra vài dấu hiệu trong số này, đừng lo. Ai làm lâu cũng có. Nhận ra đã là bước đầu tiên.
Điều đáng lo không phải là có những dấu hiệu đó, mà là không bao giờ tự hỏi mình có chúng không.
Vài thói quen giữ mình đang học
Tìm người giỏi hơn mình, dù ở đâu. Nếu trong công ty mình đã là người giỏi nhất, hãy tìm ở nơi khác, ở ngành khác, ở nước khác. Luôn có người làm tốt hơn mình ở một khía cạnh nào đó.
Nghe người trẻ. Người mới vào nghề mang theo những công cụ mới, cách nghĩ mới, những câu hỏi mà mình đã thôi hỏi. Một bác thợ mộc lâu năm chịu ngồi xem cậu học việc chỉ cách dùng một dụng cụ mới là một bác thợ vẫn còn đang lớn.
Thỉnh thoảng làm việc quen theo cách lạ. Thử một quy trình khác, một công cụ khác, một cách tiếp cận khác, dù cách cũ vẫn chạy. Có khi cách mới không tốt hơn, nhưng bạn học được vì sao cách cũ tốt.
Dạy người khác, và để họ hỏi vặn. Những câu hỏi vì sao của người học buộc bạn nhìn lại những điều mình đã coi là hiển nhiên.
Học một thứ hoàn toàn mới
Một cách mạnh để giữ sơ tâm là thỉnh thoảng học một thứ hoàn toàn ngoài chuyên môn, nơi mình thật sự là người mới. Một giám đốc đi học đàn. Một bác sĩ đi học gốm. Một kỹ sư đi học múa.
Làm người mới ở một lĩnh vực khác nhắc bạn cảm giác của người mới: vụng về, lúng túng, cần người chỉ bảo. Cảm giác đó giúp bạn kiên nhẫn hơn với người mới trong nghề của chính mình.
Nó cũng giữ cho não quen với việc học. Như mọi kỹ năng khác, khả năng học cũng mai một nếu không dùng.
Người thầy giỏi nhất là người không bao giờ thôi làm học trò. Điều gì trong nghề của bạn, bạn đã lâu không đặt câu hỏi vì sao?
Câu hỏi thường gặp
Sơ tâm là gì?
Sơ tâm là khái niệm trong truyền thống Thiền, chỉ tâm thế của người mới bắt đầu: cởi mở, tò mò, không định kiến, kể cả khi đã có nhiều hiểu biết.
Người lớn tuổi có nên học từ người trẻ?
Rất nên. Người trẻ thường nắm công cụ và xu hướng mới. Học từ họ không làm giảm giá trị kinh nghiệm của mình, mà làm kinh nghiệm đó được cập nhật.
Làm sao biết mình đang bị kinh nghiệm cản trở?
Khi bạn bác bỏ ý mới trước khi nghe hết, khi cách làm cũ không còn hiệu quả như trước mà bạn vẫn giữ, khi bạn khó chịu với câu hỏi vì sao. Đó là lúc nên dừng lại xem xét.
Chuyên gia có cần học thêm không?
Cần, vì mọi lĩnh vực đều thay đổi. Chuyên gia ngừng học sẽ dần trở thành chuyên gia của một thời đã qua.
Học một thứ ngoài chuyên môn có tốn thời gian vô ích không?
Không vô ích. Nó giữ cho khả năng học còn nhạy, cho bạn góc nhìn mới, và nhắc bạn cảm giác làm người mới, điều giúp bạn làm thầy tốt hơn.
