Khi con hỏi một câu mà mình không biết, cách tốt nhất là nói thật rằng mình không biết, rồi cùng con đi tìm câu trả lời. Việc đó dạy con ba điều quý hơn bất kỳ đáp án nào: không biết là chuyện bình thường, luôn có cách để tìm ra, và người lớn cũng vẫn đang học.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Có những câu hỏi của con làm cha mẹ đứng hình. Vì sao lá cây lại xanh. Cá có ngủ không. Số lớn nhất là số mấy. Nhiều bố mẹ ngại nói không biết, sợ mất uy tín trước con, nên trả lời đại, hoặc gạt đi. Tập này muốn nói rằng những câu hỏi đó chính là cơ hội.
Vì sao nói thật lại tốt?
Nhiều cha mẹ lo nói không biết sẽ làm con coi thường mình. Thật ra điều ngược lại thường xảy ra. Trẻ con rất tinh, chúng nhận ra khi người lớn nói bừa. Và một khi phát hiện bố mẹ trả lời đại, con sẽ bớt tin những câu trả lời khác.
Nói thật còn dạy con một bài học lớn về sự trung thực trí tuệ. Con thấy rằng người lớn mà con kính trọng cũng có lúc không biết, và điều đó hoàn toàn bình thường. Con sẽ bớt sợ khi chính mình không biết.
Trong một nền văn hoá mà nhiều người ngại thừa nhận không biết vì sợ mất mặt, một đứa trẻ lớn lên thấy bố mẹ thoải mái nói mình không biết là một đứa trẻ được trao một món quà quý.
Cách nói cũng quan trọng. Không phải nói cụt lủn bố không biết rồi thôi, mà là: câu này hay quá, bố cũng không biết, mình cùng tìm nhé.
Cùng con đi tìm câu trả lời
Việc đi tìm câu trả lời cùng nhau quý hơn bản thân câu trả lời. Nó dạy con rằng không biết không phải là điểm kết thúc, mà là điểm bắt đầu.
Bắt đầu bằng việc hỏi con nghĩ sao. Con thường có những giả thuyết thú vị. Rồi cùng nghĩ xem có thể tìm câu trả lời ở đâu: trong sách, hỏi ai đó biết, làm một thí nghiệm nhỏ, quan sát.
Với câu cá có ngủ không, có thể cùng con tra một cuốn sách về động vật, hoặc ra hồ cá quan sát vào buổi tối. Với câu vì sao lá cây xanh, có thể tìm một cuốn sách khoa học cho trẻ.
Không cần tìm ra ngay. Có câu hỏi mất vài ngày mới có câu trả lời. Sự chờ đợi và quay lại với câu hỏi cũng dạy con sự kiên nhẫn.
Một gia đình mình quen dán một tờ giấy lớn lên cửa tủ lạnh, gọi là bảng câu hỏi chưa có lời đáp. Ai trong nhà có câu hỏi mà chưa ai trả lời được thì ghi lên. Khi tìm ra, người tìm được kể cho cả nhà nghe trong bữa tối rồi gạch đi. Bọn trẻ tranh nhau đi tìm, và có những câu hỏi nằm trên bảng hàng tháng trời, trở thành chuyện đùa vui của cả nhà.
Dạy con cách tìm nguồn đáng tin
Khi cùng con tra cứu, đó cũng là cơ hội dạy con một kỹ năng quan trọng: phân biệt nguồn đáng tin và nguồn không đáng tin.
Với trẻ nhỏ, có thể bắt đầu đơn giản. Sách của nhà xuất bản uy tín, bách khoa thư cho thiếu nhi, hỏi người làm nghề, là những nguồn tốt. Một bài đăng ngẫu nhiên trên mạng thì cần kiểm tra lại.
Với trẻ lớn hơn, khi tra trên mạng cùng con, hãy nói to suy nghĩ của mình. Trang này của ai viết nhỉ. Họ có dẫn nguồn không. Hai trang nói khác nhau, mình tin trang nào, vì sao.
Con học cách tìm kiếm có phê phán bằng cách nhìn cha mẹ làm, không phải bằng bài giảng.
Khi câu hỏi không có đáp án
Có những câu hỏi của con không có đáp án rõ ràng, kể cả với người lớn nhất. Sao con lại là con. Vũ trụ có tận cùng không. Người ta chết rồi đi đâu.
Với những câu này, hãy nói thật rằng đây là câu hỏi mà cả những người thông minh nhất cũng chưa trả lời chắc chắn được. Rồi chia sẻ một vài cách người ta đã nghĩ về nó, và hỏi con nghĩ sao.
Với câu hỏi chạm tới niềm tin của gia đình, bạn có thể chia sẻ niềm tin của nhà mình, đồng thời để con biết rằng người khác có thể tin khác.
Điều quan trọng là không gạt đi. Câu trẻ con biết gì mà hỏi làm con hiểu rằng câu hỏi lớn không dành cho con. Trong khi thật ra, những câu hỏi lớn ấy là mầm của triết học, khoa học và nghệ thuật.
Cha mẹ học cùng con
Khi con lớn dần, con sẽ học những thứ mà bố mẹ đã quên hoặc chưa bao giờ học. Nhiều bố mẹ ngại khi không giúp được con làm bài.
Nhưng đây có thể là cơ hội để học cùng con. Nhờ con giảng cho mình nghe, như tập trước đã nói, giảng lại là cách học rất mạnh. Con vừa học sâu hơn, vừa thấy mình có giá trị.
Khi con thấy bố mẹ vẫn tò mò, vẫn học điều mới ở tuổi của mình, con hiểu rằng học là chuyện cả đời, không phải chuyện của riêng trẻ con đi học.
Lần tới con hỏi một câu làm bạn bối rối, thay vì lo lắng, thử nói: mẹ không biết, nhưng mình cùng tìm nhé. Bạn đoán ánh mắt con sẽ ra sao?
Câu hỏi thường gặp
Nói không biết có làm mất uy tín với con không?
Thường không, mà ngược lại. Con tôn trọng sự trung thực, và thấy rằng không biết là bình thường. Trả lời đại mới làm con mất tin khi phát hiện ra.
Con hỏi câu nhạy cảm thì trả lời sao?
Trả lời thật, đơn giản, phù hợp với tuổi của con. Hỏi lại xem con đã nghe điều đó ở đâu, con đang thắc mắc điều gì. Nếu cần thời gian suy nghĩ, hẹn con một lúc khác và nhớ quay lại.
Có nên để con tự tra cứu trên mạng?
Với trẻ lớn, có thể, nhưng nên cùng con lúc đầu để dạy cách đánh giá nguồn. Với trẻ nhỏ, cha mẹ nên đồng hành vì mạng có nhiều nội dung không phù hợp.
Con hỏi mãi một câu thì sao?
Có thể con chưa hài lòng với câu trả lời, hoặc câu hỏi đó gắn với một nỗi lo. Thử hỏi con điều gì khiến con quan tâm tới câu hỏi đó.
Cha mẹ ít học có giúp con học được không?
Được. Điều con cần nhất không phải là cha mẹ biết hết, mà là cha mẹ quan tâm, khuyến khích con hỏi, và cùng con tìm cách tìm câu trả lời.
