Một kế hoạch tự học một năm tốt nên có năm phần. Một hai chủ đề chính thay vì mười. Bốn quý, mỗi quý một mục tiêu cụ thể. Một nhịp học hằng tuần vừa sức với đời sống của mình. Một sản phẩm để làm ra vào cuối năm. Và những buổi nhìn lại định kỳ để điều chỉnh khi mọi thứ không theo kế hoạch, vì chắc chắn sẽ có lúc như vậy.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Đây là tập cuối của loạt về học suốt đời, và mình muốn khép lại bằng một việc cụ thể: ngồi xuống, lấy một tờ giấy, và lập kế hoạch học cho một năm tới. Không phải kế hoạch của trường, của công ty, mà của chính bạn.
Chọn một hai chủ đề, không phải mười
Sai lầm phổ biến nhất khi lập kế hoạch tự học là tham. Năm nay mình sẽ học tiếng Nhật, học đàn, học vẽ, đọc năm mươi cuốn sách, học lập trình. Tới tháng ba, mọi thứ đã bỏ dở.
Chọn một chủ đề chính, thứ bạn muốn đi sâu nhất trong năm. Có thể thêm một chủ đề phụ nhẹ nhàng hơn, học vì vui. Hai là đủ.
Làm sao chọn? Hỏi mình vài câu. Điều gì mình đã muốn học từ lâu mà chưa bắt đầu. Điều gì sẽ làm đời sống hoặc công việc của mình khác đi rõ rệt nếu học được. Điều gì mình nghĩ tới mà thấy háo hức.
Những chủ đề còn lại không bị bỏ, chỉ là để dành cho năm sau. Viết chúng vào một danh sách chờ. Biết chúng vẫn ở đó giúp bạn bớt tiếc khi phải chọn.
Chia bốn quý, mỗi quý một mục tiêu
Một năm là quá dài để giữ tập trung. Chia thành bốn quý, mỗi quý khoảng ba tháng, và đặt cho mỗi quý một mục tiêu cụ thể.
Ví dụ chủ đề là học vẽ màu nước. Quý một: làm quen dụng cụ, tập pha màu và các kỹ thuật cơ bản, vẽ được mười bức tĩnh vật đơn giản. Quý hai: tập vẽ phong cảnh ngoài trời. Quý ba: tập vẽ người và phố. Quý bốn: làm một cuốn sổ ký hoạ về khu phố mình sống.
Mỗi quý nối vào quý sau. Kết thúc một quý, bạn có một thành quả nhìn thấy được, và có đà cho quý tiếp theo.
Mục tiêu quý nên đủ cụ thể để biết mình đã đạt hay chưa. Học thêm về màu nước là mơ hồ. Vẽ được mười bức tĩnh vật là rõ ràng.
Nhịp học hằng tuần vừa sức
Kế hoạch đẹp tới đâu cũng vô ích nếu không có thời gian thật để làm. Nhìn vào lịch của mình và tìm những khoảng cố định mỗi tuần dành cho việc học.
Hãy thật thà với bản thân. Nếu thực tế bạn chỉ có ba buổi mỗi tuần, mỗi buổi nửa tiếng, thì lập kế hoạch cho đúng như vậy, đừng mơ tới hai tiếng mỗi ngày. Kế hoạch nhỏ mà làm được tốt hơn kế hoạch lớn mà bỏ.
Gắn các buổi học vào thói quen sẵn có, như ta đã bàn nhiều lần. Sáng Chủ nhật sau bữa sáng. Tối thứ Ba sau khi con ngủ.
Để trống một vài tuần dự phòng mỗi quý cho những lúc bận, ốm, có việc gia đình. Kế hoạch có chỗ thở thì ít vỡ hơn.
Một mẹo nhỏ mà nhiều người thấy hiệu quả là chia mỗi buổi học thành hai nửa. Nửa đầu ôn lại những gì đã học ở buổi trước bằng cách tự nhớ lại, không nhìn sổ. Nửa sau mới học cái mới. Nhờ vậy việc ôn giãn cách được lồng sẵn vào nhịp tuần, không cần một lịch riêng. Và ghi ngày học vào một tấm lịch treo tường, nhìn chuỗi ngày dài ra cũng là một động lực.
Nhắm tới một sản phẩm
Học mà có một sản phẩm cuối năm để nhắm tới thì có hướng hơn hẳn. Sản phẩm có thể là một cuốn sổ ký hoạ, một bài hát chơi trọn vẹn cho cả nhà nghe, một bài viết dài về lịch sử dòng họ, một cuộc trò chuyện hai mươi phút bằng ngoại ngữ với người bản xứ.
Sản phẩm biến việc học thành một dự án có thật. Nó cho bạn lý do để tiếp tục khi chán. Và cuối năm, nó là bằng chứng rõ ràng rằng bạn đã học được.
Chia sẻ sản phẩm với người khác, dù chỉ là gia đình, bạn bè. Được người khác thấy thành quả của mình là một phần thưởng lớn.
Không cần sản phẩm hoàn hảo. Cần nó hoàn thành. Một thứ hoàn thành mà vụng về dạy bạn nhiều hơn một thứ hoàn hảo mà dang dở.
Nhìn lại và điều chỉnh
Cuối mỗi tháng, dành mười lăm phút nhìn lại. Mình đã học được gì. Điều gì đi tốt, điều gì chưa. Tháng tới mình điều chỉnh gì.
Cuối mỗi quý, nhìn lại kỹ hơn. Mục tiêu quý có đạt không. Nếu không, vì sao: mục tiêu quá cao, không đủ thời gian, hay mất hứng thú. Điều chỉnh mục tiêu quý sau cho hợp.
Được phép đổi hướng. Có khi sau một quý, bạn phát hiện chủ đề mình chọn không hợp, hoặc phát hiện một hướng hay hơn. Đổi không phải là thất bại, đó là việc học đang dẫn đường.
Cuối năm, đọc lại toàn bộ ghi chép và viết một trang về hành trình của mình. Rồi lập kế hoạch cho năm tiếp theo. Cảm ơn bạn đã đồng hành cùng Nhà Khai Phóng. Nếu chỉ được chọn một điều để học trong năm tới, bạn sẽ chọn điều gì?
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu kế hoạch tự học vào lúc nào?
Bất kỳ lúc nào, không cần đợi đầu năm. Một năm tự học có thể bắt đầu từ tháng này và kết thúc vào cùng tháng năm sau.
Nếu bỏ lỡ vài tuần thì kế hoạch có hỏng không?
Không. Hãy quay lại ngay khi có thể, không cần bù lại hết. Đó là lý do nên để trống những tuần dự phòng trong kế hoạch.
Có nên chia sẻ kế hoạch tự học với người khác?
Chia sẻ với một hai người tin cậy có thể giúp bạn giữ cam kết. Chọn người sẽ hỏi thăm và động viên, không phải người sẽ chê bai.
Kế hoạch tự học có cần viết ra giấy không?
Nên viết ra. Kế hoạch trong đầu dễ bị quên và dễ tự điều chỉnh cho thoải mái. Viết ra giúp bạn rõ ràng và có thứ để nhìn lại.
Cả nhà có thể cùng lập kế hoạch tự học không?
Rất hay. Mỗi người chọn chủ đề của mình, cuối mỗi tháng cả nhà kể nhau nghe tiến độ. Con thấy bố mẹ cũng học, bố mẹ thấy con lớn lên, và việc học thành chuyện chung của gia đình.
