Học cùng trợ lý trí tuệ nhân tạo có thể rất hiệu quả, với bốn điều kiện. Tự nghĩ trước rồi mới hỏi. Dùng nó như một người hỏi vặn và giải thích lại, chứ không như một cái máy làm bài hộ. Luôn kiểm tra những gì nó nói. Và tự viết bằng lời của mình. Nếu để nó nghĩ hộ, bạn có bài làm, nhưng không có cái đầu đã học.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Những trợ lý trí tuệ nhân tạo biết trò chuyện đã vào đời sống học tập nhanh tới mức nhiều thầy cô, phụ huynh chưa kịp nghĩ nên làm gì. Nhớ lời của Kant ở tập về thời Khai sáng: thật tiện khi có một cuốn sách nghĩ hộ mình. Giờ ta có một thứ còn tiện hơn cả cuốn sách. Tập này bàn cách dùng nó mà vẫn giữ được trí óc của mình.
Vì sao để máy nghĩ hộ lại nguy?
Học không phải là có được câu trả lời. Học là quá trình đầu óc vật lộn để tìm ra câu trả lời, và chính sự vật lộn đó làm nên hiểu biết. Như các tập về cách học đã nói, những cách học thấy vất vả thường là cách học hiệu quả.
Khi hỏi máy và chép lại câu trả lời, bạn bỏ qua toàn bộ quá trình đó. Bài làm có thể đúng, đẹp, đủ ý. Nhưng đầu óc bạn không được luyện. Giống như nhờ người khác chạy bộ hộ mình, họ khoẻ lên, mình thì không.
Có một cái bẫy tinh vi hơn: đọc câu trả lời trôi chảy của máy cho cảm giác mình đã hiểu. Đó lại là ảo tưởng hiểu biết mà ta từng bàn. Thử gấp máy lại và giải thích, bạn sẽ thấy mình nhớ được rất ít.
Về lâu dài, người quen để máy nghĩ hộ sẽ mất dần khả năng tự nghĩ, đúng lúc thế giới cần người biết suy nghĩ độc lập hơn bao giờ hết.
Tự nghĩ trước, rồi mới hỏi
Quy tắc đơn giản nhất: trước khi hỏi máy, tự thử trước. Tự giải bài toán, tự viết đoạn mở bài, tự trả lời câu hỏi, dù chưa hay, dù sai.
Sau đó mới dùng máy để so sánh, để tìm chỗ mình sai, để hỏi vì sao cách mình làm chưa đúng. Lúc này, câu trả lời của máy rơi vào một cái đầu đã chuẩn bị, đã có câu hỏi, nên nó được tiếp thu sâu hơn nhiều.
Với bài viết, hãy viết bản nháp của mình trước. Rồi nhờ máy chỉ ra chỗ lập luận yếu, chỗ diễn đạt khó hiểu. Nhưng tự sửa, bằng lời của mình, đừng để máy viết lại.
Cách này chậm hơn. Nhưng nó giữ cho bạn là người học, còn máy là người trợ giúp.
Nhờ nó hỏi vặn thay vì làm hộ
Một cách dùng rất hay mà ít người nghĩ tới: nhờ máy đóng vai người hỏi, thay vì người trả lời. Mình vừa học xong chương này, hãy hỏi mình vài câu để kiểm tra xem mình hiểu chưa. Đó là nhớ lại chủ động, có người hỏi kèm.
Nhờ nó phản biện: đây là lập luận của mình, hãy chỉ ra phản bác mạnh nhất. Nó có thể giúp bạn thấy những góc mình chưa nghĩ tới, như một người bạn khó tính.
Nhờ nó giải thích lại theo nhiều cách: giải thích khái niệm này như cho một em lớp sáu, rồi như cho một sinh viên năm ba. Nhìn một khái niệm từ nhiều độ sâu giúp hiểu rõ hơn.
Nhờ nó gợi ý thay vì đưa đáp án: mình bị kẹt ở bước này, đừng cho đáp án, chỉ gợi ý hướng nghĩ thôi. Cách này giữ lại phần vật lộn quý giá.
Luôn kiểm tra điều máy nói
Trợ lý trí tuệ nhân tạo có thể sai, và sai một cách rất tự tin. Nó có thể bịa ra một trích dẫn không tồn tại, một số liệu không có thật, một sự kiện không xảy ra, và trình bày trôi chảy như sự thật.
Vì thế, mọi thông tin quan trọng từ máy cần được kiểm tra với nguồn đáng tin: sách, trang chính thức, người có chuyên môn. Đây là kỹ năng kiểm tra thông tin mà ta đã bàn, giờ càng quan trọng hơn.
Đặc biệt cẩn thận với những lĩnh vực có hậu quả: sức khoẻ, pháp luật, tài chính. Ở đó, máy chỉ nên là điểm khởi đầu để biết nên hỏi chuyên gia điều gì, không phải lời khuyên cuối cùng.
Tập thói quen hỏi máy: nguồn của thông tin này là gì. Rồi tự đi tìm nguồn đó. Nếu không tìm thấy, hãy nghi ngờ.
Giữ phần viết và phần nghĩ cho mình
Viết là cách nghĩ, như tập về viết đã bàn. Nếu để máy viết hộ, bạn mất cơ hội nghĩ cho rõ. Hãy giữ lấy phần viết, ít nhất là với những gì quan trọng với việc học của bạn.
Với cha mẹ và thầy cô, thay vì chỉ cấm, hãy dạy các con cách dùng đúng. Cấm hoàn toàn khó thực hiện, và con sẽ dùng lén mà không ai hướng dẫn. Tốt hơn là cùng con đặt quy tắc: tự làm trước, dùng máy để hỏi vặn và kiểm tra, luôn ghi rõ phần nào có sự hỗ trợ.
Trung thực học thuật cũng quan trọng. Nộp bài máy viết như bài mình viết là không trung thực, dù có bị phát hiện hay không.
Công cụ mạnh không làm người dùng giỏi lên. Người dùng giỏi làm công cụ trở nên hữu ích. Lần tới mở trợ lý để học, bạn thử bắt đầu bằng câu: hãy hỏi mình, đừng trả lời mình. Bạn nghĩ mình sẽ học được gì khác?
Câu hỏi thường gặp
Học sinh có nên dùng trợ lý trí tuệ nhân tạo không?
Có thể, nếu dùng đúng cách: tự làm trước, dùng để hỏi vặn, giải thích lại và kiểm tra. Cần có người lớn hướng dẫn, nhất là với học sinh nhỏ tuổi.
Vì sao trí tuệ nhân tạo có thể trả lời sai?
Các mô hình này tạo câu trả lời dựa trên mẫu hình trong dữ liệu, không phải tra cứu sự thật. Vì vậy đôi khi chúng tạo ra thông tin nghe hợp lý nhưng không đúng.
Dùng trí tuệ nhân tạo làm bài tập có phải gian lận không?
Tuỳ quy định của trường và cách dùng. Nộp bài do máy viết như bài của mình mà không ghi rõ thường bị coi là không trung thực. Hãy hỏi thầy cô về quy định cụ thể.
Làm sao biết con có đang để máy làm hộ không?
Hỏi con giải thích lại bài làm bằng lời của mình. Nếu con giải thích được, con đã hiểu. Nếu không, có thể con đã dựa quá nhiều vào máy.
Người lớn tuổi có nên học dùng trợ lý trí tuệ nhân tạo?
Có thể rất hữu ích để tra cứu, học ngoại ngữ, giải thích điều khó hiểu. Chỉ cần nhớ kiểm tra thông tin quan trọng và cẩn thận với những lĩnh vực như sức khoẻ, tài chính.
