Với người đi làm bận rộn, học suốt đời không có nghĩa là gom thêm hết bằng này tới chứng chỉ kia. Nó là giữ một nhịp học nhỏ mà đều, gắn với công việc và cuộc sống: học từ chính những việc mình làm hằng ngày, đọc một chút ngoài ngành mỗi tháng, và giữ lại một mảng học chỉ vì mình thích.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Loạt tập cuối cùng của chương trình dành cho người đã rời ghế nhà trường, những người mà việc học không còn ai giao, không còn ai chấm. Chữ học suốt đời được nhắc tới rất nhiều, nhưng với một người đi làm tám chín tiếng, về nhà lo con cái, nó nghe như một gánh nặng thêm. Tập này thử làm cho nó nhẹ hơn.
Học suốt đời không phải là đi học mãi
Khi nghe chữ học suốt đời, nhiều người hình dung mình phải liên tục đăng ký khoá học, thi chứng chỉ, học văn bằng hai. Với một số người trong một số giai đoạn, điều đó cần thiết. Nhưng nếu học suốt đời chỉ có nghĩa như vậy, nó sẽ là đặc quyền của người có nhiều thời gian và tiền bạc.
Ở nghĩa rộng hơn, học suốt đời là giữ cho đầu óc luôn đang học một điều gì đó. Có thể là hiểu sâu hơn công việc của mình, có thể là một ngoại ngữ học chậm rãi, có thể là tìm hiểu lịch sử quê hương, có thể là học trồng cây trên ban công.
Cái cốt lõi không phải là chứng chỉ, mà là thói quen: thói quen tò mò, thói quen đặt câu hỏi, thói quen tìm hiểu khi gặp điều mình chưa biết.
Người có thói quen đó ở tuổi năm mươi vẫn trẻ về trí óc. Người không có, ở tuổi ba mươi đã bắt đầu đóng cửa.
Học từ chính công việc
Nơi học lớn nhất của người đi làm là chính công việc hằng ngày, nhưng rất nhiều người để nó trôi qua mà không học được gì. Họ làm một việc mười năm, nhưng thật ra là lặp lại kinh nghiệm của năm đầu mười lần.
Để học từ công việc, cần một thói quen nhỏ: nhìn lại. Sau mỗi dự án, mỗi tuần, tự hỏi: điều gì đã diễn ra tốt, điều gì chưa, lần sau mình làm khác điều gì. Viết vài dòng vào một cuốn sổ. Chỉ năm phút, nhưng tích luỹ qua năm tháng là một kho kinh nghiệm được chưng cất.
Học từ đồng nghiệp. Có ai làm việc đó giỏi hơn mình không, họ làm thế nào. Hỏi họ, xin ngồi xem họ làm. Hầu hết mọi người đều vui khi được hỏi về cách mình làm việc.
Nhận những việc hơi khó hơn sức mình một chút. Công việc quen tay không dạy gì mới. Một nhiệm vụ lạ, một dự án khác thường, là cơ hội học rất lớn.
Đọc ngoài ngành
Người đi làm lâu năm dễ bị ngành của mình thu hẹp tầm nhìn. Đọc gì cũng chỉ đọc sách chuyên môn, nói chuyện gì cũng chỉ chuyện nghề.
Một cuốn sách ngoài ngành mỗi tháng là một cửa sổ mở ra. Người làm kế toán đọc lịch sử, người làm kỹ thuật đọc tiểu thuyết, người làm bán hàng đọc tâm lý học. Mười hai cuốn mỗi năm, đủ để thay đổi cách nhìn.
Điều bất ngờ là đọc ngoài ngành thường giúp chính công việc. Một ý tưởng từ lĩnh vực khác có thể giải quyết một vấn đề mà trong ngành ai cũng bế tắc. Nhiều đổi mới xuất phát từ việc mượn ý tưởng từ nơi này đem sang nơi khác.
Không có thời gian đọc thì nghe. Sách nói, những chương trình trò chuyện về ý tưởng, lấp đầy những lúc đi đường, tập thể dục, làm việc nhà.
Một mảng học chỉ vì thích
Người lớn hay biến mọi việc học thành đầu tư: học cái này để tăng lương, học cái kia để thăng chức. Điều đó không sai, nhưng nếu mọi việc học đều phải có ích, học sẽ thành một công việc khác.
Hãy giữ lại một mảng học chỉ vì mình thích. Học đàn dù không bao giờ biểu diễn. Học vẽ dù không bao giờ triển lãm. Tìm hiểu về các vì sao dù không bao giờ làm nhà thiên văn.
Mảng học vô ích này lại có những ích lợi riêng. Nó giữ cho niềm vui học còn sống. Nó cho đầu óc một chỗ nghỉ khỏi áp lực công việc. Nó làm bạn thành một người thú vị hơn trong mắt con cái, bạn bè.
Và nó nhắc bạn rằng mình không chỉ là chức danh trên danh thiếp.
Tìm thời gian trong một lịch đã kín
Người đi làm hay nói không có thời gian. Nhưng thử theo dõi một tuần, xem thời gian thật sự đi đâu. Nhiều người ngạc nhiên khi thấy bao nhiêu giờ trôi vào lướt điện thoại vô định.
Không cần những khoảng lớn. Mười lăm phút buổi sáng trước khi cả nhà dậy. Hai mươi phút trên xe buýt. Nửa tiếng sau khi con ngủ. Cộng lại mỗi tuần, là vài giờ học.
Gắn việc học vào thói quen có sẵn, như đã bàn ở tập về giữ động lực. Học đều quan trọng hơn học nhiều.
Và chấp nhận rằng có những giai đoạn không học được gì nhiều: khi con còn nhỏ, khi công việc căng thẳng, khi gia đình có chuyện. Học suốt đời là một cuộc đi dài, có đoạn đi nhanh, có đoạn đi chậm, có đoạn nghỉ chân. Điều quan trọng là không dừng hẳn. Tháng này, bạn đang học điều gì mới?
Câu hỏi thường gặp
Học suốt đời có cần bằng cấp không?
Không bắt buộc. Có những lúc bằng cấp cần cho công việc, nhưng phần lớn việc học suốt đời diễn ra ngoài hệ thống bằng cấp, qua đọc, làm, hỏi và thực hành.
Người đi làm nên học gì trước?
Bắt đầu với những gì giúp ngay công việc hiện tại, để thấy lợi ích và có động lực. Song song, giữ một mảng học ngoài công việc để mở rộng tầm nhìn.
Học trực tuyến có hợp với người đi làm không?
Rất hợp vì linh hoạt thời gian. Nhưng cần chọn lọc, đặt mục tiêu rõ và dành thời gian thực hành, tránh đăng ký nhiều khoá rồi bỏ dở.
Công ty không hỗ trợ học thì sao?
Vẫn có thể tự học qua sách, nguồn miễn phí, học từ đồng nghiệp và từ chính công việc. Nhiều thứ quan trọng nhất về nghề học được ngay trong lúc làm.
Học suốt đời có giúp giữ trí óc minh mẫn khi về già không?
Nhiều nghiên cứu gợi ý rằng giữ cho trí óc hoạt động có lợi cho sức khoẻ tinh thần khi về già, dù cơ chế và mức độ vẫn đang được tìm hiểu. Dù sao, học vẫn là một niềm vui đáng giữ.
