Người lớn tuổi vẫn học được điều mới, chỉ là theo một nhịp khác. Có thể chậm hơn một chút ở phần ghi nhớ thông tin mới, nhưng lại mạnh hơn ở phần hiểu sâu và nối điều mới với kinh nghiệm cả đời. Ba chìa khoá là học đều đặn, học có người cùng, và học thứ mình thật sự muốn học.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Tập này dành cho các cô chú, ông bà, và cho những người con người cháu muốn giúp ông bà mình. Rất nhiều người lớn tuổi tự bảo mình già rồi, học gì nữa, đầu óc không vô. Mình muốn nói rằng câu đó chỉ đúng một phần nhỏ, và phần lớn còn lại thì không.
Não vẫn học được suốt đời
Từng có một niềm tin phổ biến rằng não người lớn đã cố định, không thay đổi được nữa. Các nghiên cứu về não trong vài chục năm gần đây cho thấy điều ngược lại: não vẫn có khả năng thay đổi, tạo kết nối mới, ở mọi lứa tuổi. Người ta gọi đó là tính mềm dẻo của não.
Đúng là một số khả năng có xu hướng chậm lại theo tuổi, như tốc độ xử lý thông tin mới hay trí nhớ ngắn hạn. Nhưng những khả năng khác, như vốn từ, hiểu biết chung, khả năng phán đoán dựa trên kinh nghiệm, thường giữ vững hoặc còn tốt lên.
Nói cách khác, người lớn tuổi có thể học chậm hơn một chút, nhưng thường hiểu sâu hơn. Họ thấy được cách một điều mới gắn với những điều đã biết, điều mà người trẻ chưa có đủ vốn để thấy.
Và việc học tự nó cũng là cách giữ cho não hoạt động. Nhiều nghiên cứu gợi ý rằng giữ cho trí óc bận rộn với những điều mới có lợi cho sức khoẻ tinh thần khi về già, dù cơ chế và mức độ vẫn đang được tìm hiểu.
Học chậm mà chắc
Với người lớn tuổi, nhịp học quan trọng. Học từng chút, mỗi ngày một ít, thay vì dồn nhiều một lúc. Nửa tiếng mỗi ngày tốt hơn ba tiếng mỗi tuần.
Ôn lại thường xuyên. Những gì đã học hôm qua, dành vài phút ôn lại hôm nay trước khi học cái mới. Cách ôn giãn cách mà ta đã bàn hợp với mọi lứa tuổi, và càng hữu ích khi trí nhớ ngắn hạn không còn nhanh như trước.
Ghi chép lại. Một cuốn sổ ghi những gì học được, những bước cần nhớ, giúp giảm gánh cho trí nhớ và để có chỗ tra lại.
Kiên nhẫn với chính mình. Quên là chuyện bình thường, ở mọi lứa tuổi. Người trẻ cũng quên, chỉ là họ ít để ý. Quên rồi học lại, lần sau sẽ nhớ lâu hơn.
Dựa vào kinh nghiệm
Lợi thế lớn nhất của người lớn tuổi khi học là kinh nghiệm sống. Hãy dùng nó như chiếc móc để treo kiến thức mới lên.
Một bà cụ học đàn tranh có thể nối những bài dân ca đã hát từ nhỏ với những nốt nhạc mới học. Một ông cụ học dùng điện thoại có thể so sánh với cách ông đã học dùng radio, ti vi ngày xưa. Nối cái mới với cái cũ giúp nhớ lâu hơn và hiểu nhanh hơn.
Kinh nghiệm cũng giúp người lớn tuổi biết mình muốn học gì và vì sao. Họ không học để thi, không học vì bị bắt. Họ học vì muốn, và động lực đó rất mạnh.
Đôi khi kinh nghiệm cũng là rào cản, khi thói quen cũ làm khó tiếp nhận cách mới. Nhận ra điều đó và mở lòng thử cách khác là một phần của việc học.
Học cùng người khác
Học một mình ở tuổi nào cũng khó giữ, và với người lớn tuổi, việc học cùng người khác còn thêm một giá trị: gặp gỡ, trò chuyện, bớt cô đơn.
Các câu lạc bộ dưỡng sinh, hát, đàn, thơ, vẽ cho người cao tuổi ở nhiều nơi là môi trường học rất tốt. Vừa học, vừa có bạn, vừa có lý do để ra khỏi nhà mỗi tuần.
Học cùng con cháu cũng là một món quà cho cả hai phía. Cháu dạy ông bà dùng điện thoại, ông bà dạy cháu nấu một món ăn truyền thống, kể chuyện ngày xưa. Mỗi bên đều là thầy và trò.
Người dạy cho người lớn tuổi cần kiên nhẫn: nói chậm, chỉ từng bước, để họ tự làm thay vì làm hộ, và không tỏ ra sốt ruột.
Chọn thứ mình thật sự muốn học
Ở tuổi đã nghỉ hưu, không ai bắt ta phải học gì. Đó là tự do lớn nhất. Hãy chọn thứ mình thật sự muốn: một nhạc cụ mơ ước từ nhỏ, một ngoại ngữ để nói chuyện với cháu ở nước ngoài, lịch sử dòng họ, trồng một khu vườn.
Đừng để câu già rồi cản mình. Có những người bắt đầu vẽ, bắt đầu viết, bắt đầu học đàn khi đã ngoài sáu mươi, bảy mươi, và tìm thấy niềm vui mà cả đời trước đó chưa có.
Con cháu có thể giúp bằng cách hỏi ông bà muốn học gì, tìm lớp học phù hợp, đưa đón nếu cần, và quan trọng nhất là khen ngợi, hỏi han về những gì ông bà đang học.
Học không có tuổi hết hạn. Nếu nhà bạn có ông bà, cha mẹ lớn tuổi, điều gì các cụ từng nói ước gì hồi đó được học?
Câu hỏi thường gặp
Người già học có chậm hơn người trẻ không?
Ở một số mặt như ghi nhớ thông tin mới nhanh, có thể chậm hơn. Nhưng ở những mặt như hiểu sâu, nối với kinh nghiệm, người lớn tuổi thường có lợi thế. Học đều đặn giúp bù phần chậm.
Học có giúp phòng suy giảm trí nhớ không?
Nhiều nghiên cứu gợi ý giữ trí óc hoạt động có lợi, nhưng không có gì bảo đảm phòng được hoàn toàn. Nếu lo lắng về trí nhớ, nên đi khám bác sĩ.
Người cao tuổi nên học gì?
Học thứ mình thích và có ý nghĩa với mình. Có thể là nhạc cụ, ngoại ngữ, vẽ, viết hồi ký, dùng công nghệ để liên lạc với con cháu, hay tìm hiểu lịch sử quê hương.
Dạy ông bà dùng điện thoại thế nào cho hiệu quả?
Chỉ từng bước một, để ông bà tự bấm, viết các bước ra giấy chữ to, và kiên nhẫn lặp lại. Tránh làm hộ, vì làm hộ thì ông bà không nhớ được.
Người lớn tuổi có nên học trực tuyến không?
Có thể, nếu được hướng dẫn cách dùng lúc đầu. Nhưng các lớp học trực tiếp có thêm giá trị gặp gỡ, trò chuyện, rất quan trọng với người cao tuổi.
