Bữa cơm gia đình có thể là lớp học trò chuyện tốt nhất cho con, nếu làm vài việc nhỏ: cất điện thoại khỏi mâm, hỏi những câu mở thay vì hỏi bài, để mọi người lần lượt được kể, và thỉnh thoảng đưa ra một câu hỏi thú vị cho cả nhà cùng bàn, không ai phán xử ai.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Mâm cơm là một nét rất Việt: cả nhà ngồi quanh một mâm, gắp cho nhau, nói chuyện. Nhưng ở nhiều nhà bây giờ, bữa cơm thành lúc mỗi người một màn hình, hoặc lúc bố mẹ hỏi bài, nhắc nhở, và con cúi đầu ăn cho xong. Tập này bàn cách lấy lại bữa cơm như một lớp học không có bảng đen.
Vì sao bữa ăn là lớp học tốt?
Bữa ăn có mấy đặc điểm hiếm có. Cả nhà ngồi cùng nhau, đều đặn mỗi ngày, trong một khoảng thời gian đủ dài, và tay bận ăn nên áp lực phải nói giảm đi. Trẻ con thường nói nhiều hơn khi không bị nhìn chằm chằm và chờ đợi.
Qua những câu chuyện bên mâm cơm, trẻ học được rất nhiều mà không ai cố dạy. Học từ ngữ mới từ cách người lớn nói. Học cách kể một câu chuyện có đầu có đuôi. Học cách lắng nghe, chờ lượt, phản hồi. Học cách người lớn nghĩ về công việc, về hàng xóm, về tin tức.
Đó cũng là nơi trẻ được thấy những bất đồng được xử lý ra sao. Bố mẹ khác ý về một chuyện mà vẫn nói chuyện tử tế với nhau, là bài học tranh luận văn minh sống động nhất.
Và trên hết, đó là nơi con cảm thấy mình thuộc về một gia đình mà ở đó tiếng nói của mình được nghe.
Cất điện thoại và hỏi câu mở
Điều đầu tiên, và khó nhất, là cất điện thoại. Không phải úp xuống bàn, mà để ra chỗ khác. Áp dụng cho cả bố mẹ. Nếu bố mẹ vừa ăn vừa trả lời tin nhắn công việc, lời bảo con cất điện thoại không có sức nặng.
Tiếp theo, đổi kiểu câu hỏi. Câu hôm nay học có tốt không nhận được câu trả lời bình thường. Câu hôm nay có bài kiểm tra không biến bữa cơm thành buổi họp phụ huynh.
Thay vào đó, thử những câu mở. Hôm nay có chuyện gì buồn cười không. Điều gì làm con ngạc nhiên hôm nay. Nếu được đổi một điều ở trường, con muốn đổi gì. Hôm nay con giúp được ai, hoặc ai giúp con.
Bố mẹ cũng trả lời chính những câu đó. Con cần nghe về một ngày của bố mẹ, không chỉ bị hỏi về ngày của mình.
Câu hỏi thú vị cho cả nhà
Thỉnh thoảng, hãy mang tới bàn ăn một câu hỏi lớn hơn, loại câu không có đáp án đúng. Nếu có thể có một siêu năng lực, con chọn gì và dùng để làm gì. Nếu được sống ở một thời khác, con chọn thời nào. Nói dối có bao giờ là đúng không.
Những câu này là triết học đời thường, và trẻ con rất thích. Chúng cho mọi người lý do để giải thích vì sao, để lắng nghe lý do của người khác, và để thấy rằng mỗi người trong nhà nghĩ khác nhau.
Có thể thay phiên mỗi tối một người mang câu hỏi tới. Trẻ lớn hơn thích được là người đặt câu hỏi cho cả nhà.
Tin tức cũng là chất liệu tốt, nếu chọn chuyện phù hợp tuổi của con. Hôm nay bố đọc được chuyện này, các con nghĩ sao. Đó là cách dạy con suy nghĩ về thế giới, không chỉ nhận thông tin.
Để ai cũng được kể
Trong nhiều gia đình, luôn có một người nói nhiều và một người im lặng. Có thể là đứa anh lấn át đứa em, có thể là bố nói suốt bữa. Hãy để ý và tạo chỗ cho người ít nói.
Một cách đơn giản là đi một vòng: mỗi người kể một điều hay nhất và một điều khó nhất trong ngày. Ai cũng có lượt, kể cả em út. Người khác không cắt ngang, không chữa, chỉ nghe và hỏi thêm.
Với trẻ nhỏ, kiên nhẫn chờ con kể. Trẻ kể chậm, lan man, nhảy cóc. Đừng vội kể hộ hay nói thay. Được kể trọn một câu chuyện trước cả nhà là một trải nghiệm rất quý với trẻ.
Ông bà, nếu sống cùng, là kho chuyện lớn nhất. Hỏi ông hồi nhỏ ông ăn gì, chơi gì, đi học thế nào. Những câu chuyện đó là lịch sử sống mà không sách nào có.
Những điều nên tránh
Tránh biến bữa ăn thành lúc xử lý lỗi. Chuyện điểm kém, chuyện hư, nên nói vào lúc khác, riêng tư hơn. Nếu bữa ăn nào cũng có người bị mắng, con sẽ sợ bữa ăn.
Tránh so sánh. Con nhà bác được giải này giải kia. Một câu như vậy có thể phá hỏng cả bữa ăn và làm con thu mình lại lâu dài.
Tránh ép con nói. Có những ngày con mệt, không muốn kể. Tôn trọng điều đó, và để cửa mở cho lần sau.
Không cần bữa ăn nào cũng thành buổi trò chuyện sâu sắc. Chỉ cần đều đặn có những bữa ăn mà mọi người thật sự có mặt với nhau. Tối nay, câu hỏi đầu tiên bạn sẽ mang tới mâm cơm là gì?
Câu hỏi thường gặp
Gia đình bận không ăn cùng nhau được thì sao?
Có thể chọn một vài bữa cố định trong tuần, như bữa tối cuối tuần hay bữa sáng Chủ nhật. Chất lượng của những bữa ăn đó quan trọng hơn số lượng.
Con tuổi mới lớn không chịu nói chuyện trong bữa ăn?
Đó là giai đoạn bình thường. Tránh hỏi dồn, chia sẻ chuyện của mình trước, và chọn chủ đề con quan tâm. Đôi khi chỉ cần có mặt cùng nhau là đủ.
Có nên cho con xem ti vi khi ăn?
Thỉnh thoảng thì không sao, nhưng nếu thành thói quen hằng ngày, ti vi sẽ chiếm chỗ của cuộc trò chuyện. Nên giữ phần lớn các bữa ăn không màn hình.
Bữa ăn gia đình có giúp con học tốt hơn không?
Nhiều nhà giáo dục cho rằng trò chuyện thường xuyên giúp trẻ phát triển ngôn ngữ và cảm thấy gắn bó với gia đình. Nhưng mục đích chính nên là sự gần gũi, không phải thành tích.
Tìm câu hỏi cho bữa ăn ở đâu?
Từ sách con đang đọc, tin tức, chuyện trong ngày, hoặc những câu hỏi tưởng tượng. Có thể cùng con lập một hộp câu hỏi, mỗi bữa rút một câu.
