Muốn nuôi một đứa trẻ tò mò, cha mẹ nên đón câu hỏi của con bằng sự hứng thú thật, cùng con đi tìm câu trả lời, cho con thời gian rảnh và cho phép con làm hỏng đồ, và tự mình tò mò trước mặt con. Đồng thời nên bớt đi vài thứ: bớt trả lời hết mọi thứ ngay lập tức, bớt lấp kín lịch của con, và bớt sửa sai ngay khi con vừa thử.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Bắt đầu loạt tập dành riêng cho cha mẹ, mình muốn nói về thứ quan trọng nhất mà giáo dục khai phóng cần: sự tò mò. Trẻ con sinh ra đã tò mò. Câu hỏi không phải là làm sao tạo ra nó, mà là làm sao đừng làm nó tắt đi.
Đón câu hỏi bằng sự hứng thú
Một đứa trẻ bốn năm tuổi có thể hỏi hàng trăm câu mỗi ngày. Vì sao trời xanh. Vì sao con kiến đi thành hàng. Ông mặt trời có ngủ không. Với người lớn bận rộn, những câu đó có thể thành mệt mỏi.
Nhưng cách cha mẹ đón câu hỏi dạy con một điều lớn hơn nội dung câu trả lời. Nếu mỗi lần hỏi con nhận được cái cau mày, câu hỏi gì lắm thế, con học được rằng hỏi là phiền. Nếu con nhận được ánh mắt sáng lên, ồ câu này hay đấy, con học được rằng hỏi là tốt.
Không phải lúc nào cũng trả lời được ngay. Khi đang lái xe hay đang nấu cơm, có thể nói: câu hay quá, tối nay mình cùng tìm hiểu nhé. Và nhớ quay lại vào buổi tối. Lời hứa được giữ dạy con rằng câu hỏi của con có giá trị.
Có thể giữ một cuốn sổ câu hỏi trong nhà, ghi lại những câu hỏi hay của con để tìm hiểu dần. Vài năm sau đọc lại, đó là một kỷ vật quý.
Cùng tìm thay vì trả lời hết
Khi con hỏi, phản xạ tự nhiên của người lớn là đưa ngay đáp án. Nhưng đáp án đưa sẵn thường kết thúc sự tò mò. Câu hỏi được trả lời xong là hết.
Thử hỏi lại con trước: con nghĩ sao. Con thường có những giả thuyết rất thú vị. Rồi cùng con kiểm tra: tìm trong sách, làm một thí nghiệm nhỏ, quan sát, hỏi người biết.
Ví dụ con hỏi vì sao đá chìm mà gỗ nổi. Thay vì giảng về khối lượng riêng, cùng con lấy một chậu nước và thả vào đó mọi thứ trong nhà: thìa, lá, nắp chai, cục tẩy. Con đoán trước, rồi xem. Con sẽ tự rút ra vài quy luật, sai cũng được, rồi lớn thêm sẽ hiểu đúng hơn.
Cách này chậm hơn, nhưng con học được một thứ quý hơn đáp án: cách tự đi tìm câu trả lời.
Cho con thời gian rảnh và được làm hỏng
Tò mò cần thời gian trống. Một đứa trẻ có lịch kín từ sáng tới tối, học chính, học thêm, năng khiếu, thì không còn lúc nào để ngồi xem một con ốc sên bò hay tháo tung một cái bút bi ra xem bên trong có gì.
Những lúc con kêu chán thường là lúc sự tò mò bắt đầu. Đừng vội đưa điện thoại hay lấp bằng một hoạt động. Để con chán một lúc, con sẽ tự tìm ra việc gì đó để làm, và việc tự tìm ra đó thường rất sáng tạo.
Tò mò cũng cần được phép làm hỏng. Tháo đồ chơi ra xem, trộn các thứ trong bếp xem thành gì, trồng hạt đậu mà quên tưới. Mỗi lần hỏng là một bài học. Tất nhiên cần giữ an toàn, nhưng trong giới hạn an toàn, hãy để con thử.
Một góc nhà với những món đồ cũ con được phép tháo ra, lắp vào, có giá trị hơn nhiều món đồ chơi đắt tiền.
Cha mẹ tò mò trước mặt con
Trẻ con học nhiều nhất từ những gì cha mẹ làm. Một đứa trẻ thấy bố mẹ đọc sách, thấy mẹ dừng lại ngắm một bông hoa lạ, thấy bố hỏi người bán hàng về cách làm một món ăn, sẽ hiểu rằng tò mò là một phần của người lớn.
Nói to những câu hỏi của chính mình. Mẹ tự hỏi không biết con chim này bay đi đâu vào mùa đông. Bố không biết cái cầu này được xây thế nào nhỉ. Những câu tự hỏi đó là tấm gương rất mạnh.
Thừa nhận khi mình không biết. Câu mẹ cũng không biết, mình cùng tìm nhé dạy con rằng không biết không có gì xấu hổ, và người lớn cũng vẫn đang học.
Chia sẻ những gì mình mới học được. Bữa tối kể cho con nghe một điều thú vị bố mẹ đọc được hôm nay. Dần dần, con cũng sẽ kể lại.
Những điều nên bớt làm
Bớt biến mọi thứ thành bài học. Không phải lần nào con ngắm con bướm cũng cần giảng về vòng đời của bướm. Đôi khi chỉ cần cùng ngắm.
Bớt khen thông minh, khen nhiều hơn sự tìm tòi. Khen con giỏi quá, thông minh quá có thể làm con ngại thử những điều khó vì sợ mất danh hiệu thông minh. Khen con đã thử nhiều cách, con kiên nhẫn quá, khuyến khích con tiếp tục tìm tòi.
Bớt so sánh con với con nhà khác. Mỗi đứa trẻ tò mò về những thứ khác nhau. Một đứa mê côn trùng, một đứa mê máy móc, một đứa mê chữ. Hãy đi theo sở thích của con.
Sự tò mò là ngọn lửa nhỏ, dễ tắt mà khó nhóm lại. Câu hỏi gần nhất con bạn hỏi là gì, và bạn có thể cùng con tìm hiểu nó theo cách nào vào cuối tuần này?
Câu hỏi thường gặp
Trẻ hỏi quá nhiều có phải là vấn đề?
Thường không. Hỏi nhiều là dấu hiệu tự nhiên của trẻ đang khám phá thế giới. Nếu cha mẹ mệt, có thể hẹn con một lúc khác để cùng tìm hiểu, thay vì gạt đi.
Trẻ không tò mò thì phải làm sao?
Mỗi trẻ thể hiện tò mò theo cách khác nhau, có trẻ hỏi ít nhưng quan sát nhiều. Quan sát xem con chú ý tới điều gì và tạo cơ hội cho con khám phá điều đó.
Có nên cho trẻ xem video khoa học để kích thích tò mò?
Video tốt có thể gợi hứng thú, nhưng nên xem cùng con và sau đó cùng làm, cùng quan sát thật. Trải nghiệm tay chân vẫn quan trọng hơn xem.
Tò mò có giúp trẻ học tốt hơn ở trường không?
Nhiều nhà giáo dục cho rằng trẻ tò mò thường học chủ động hơn. Nhưng mục đích nuôi tò mò nên là niềm vui khám phá, không phải điểm số.
Làm sao cân bằng giữa an toàn và cho con khám phá?
Xác định rõ những giới hạn an toàn không thương lượng, như điện, lửa, hoá chất, đường xe. Trong giới hạn đó, cho con tự do thử, kể cả làm hỏng và làm bẩn.
