Tự học một môn mới từ con số không, hãy bắt đầu bằng bốn việc. Đặt một mục tiêu cụ thể và vừa sức. Vẽ một tấm bản đồ sơ lược xem môn học gồm những phần nào. Chọn một nguồn học chính thay vì mười nguồn cùng lúc. Và làm thử ngay từ tuần đầu, thay vì đợi đọc lý thuyết cho thật đủ mới bắt tay vào.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Mở đầu loạt tập về phương pháp tự học, mình muốn nói về khoảnh khắc khó nhất: lúc bạn đứng trước một môn hoàn toàn mới, có thể là đàn ghi ta, tiếng Nhật, lập trình hay làm vườn, và không biết cầm cái gì lên trước. Tự học thất bại nhiều nhất ở chính những tuần đầu này.
Mục tiêu cụ thể thắng mục tiêu to
Mục tiêu học giỏi tiếng Nhật nghe hay, nhưng không giúp gì cho việc tối nay nên làm gì. Nó quá xa và quá mơ hồ. Bạn không biết mình đã đi được bao xa, và rất dễ nản.
Thay vào đó, đặt một mục tiêu cụ thể cho khoảng một hai tháng đầu. Chơi được trọn vẹn một bài hát mình thích trên đàn ghi ta. Tự giới thiệu bản thân và gọi món bằng tiếng Nhật. Viết được một chương trình nhỏ tính chi tiêu trong tháng.
Mục tiêu cụ thể cho bạn biết cần học gì trước, cái gì để sau. Muốn chơi một bài hát, bạn cần vài hợp âm và một kiểu quạt đàn, chưa cần nhạc lý sâu. Muốn gọi món, bạn cần vài chục từ và vài mẫu câu, chưa cần ngữ pháp phức tạp.
Khi đạt được mục tiêu nhỏ đầu tiên, bạn có một thứ quý hơn kiến thức: niềm tin rằng mình học được môn này.
Vẽ bản đồ trước khi đi
Trước khi đi sâu, dành một hai buổi để nhìn toàn cảnh môn học. Nó gồm những phần lớn nào. Người mới thường học theo thứ tự nào. Phần nào là nền, phần nào là nâng cao.
Cách làm đơn giản: xem mục lục của hai ba cuốn sách nhập môn khác nhau, hoặc xem đề cương của vài khoá học. Những phần xuất hiện ở tất cả là phần cốt lõi. Viết chúng ra một tờ giấy, nối với nhau.
Tấm bản đồ này không cần chính xác. Nó chỉ giúp bạn biết mình đang ở đâu, và không bị hoảng khi gặp một khái niệm lạ. À, cái này thuộc phần nâng cao, để sau.
Nếu quen một người đã học môn đó, hỏi họ: nếu được học lại từ đầu, anh chị sẽ học theo thứ tự nào, và sẽ bỏ qua cái gì. Câu trả lời thường tiết kiệm cho bạn cả tháng.
Một nguồn chính, không phải mười nguồn
Người tự học hay mắc một cái bẫy: sưu tầm tài liệu. Tải về hàng chục cuốn sách, lưu hàng trăm video, đăng ký vài khoá học, rồi không học hết cái nào. Việc sưu tầm cho cảm giác đang tiến bộ mà thật ra chưa học gì.
Hãy chọn một nguồn chính: một cuốn sách, một khoá học, một kênh hướng dẫn có lộ trình rõ ràng. Theo nó từ đầu tới cuối, hoặc ít nhất tới khi đạt mục tiêu nhỏ đầu tiên.
Các nguồn khác dùng làm phụ, khi bạn gặp một chỗ khó mà nguồn chính giải thích chưa rõ. Nghe một cách giải thích khác thường mở được nút thắt.
Chọn nguồn chính thế nào? Thử học vài bài đầu của hai ba nguồn, chọn cái mà bạn thấy dễ theo và muốn học tiếp. Không có nguồn hoàn hảo, chỉ có nguồn hợp với bạn.
Làm thử sớm, đừng đợi đủ lý thuyết
Nhiều người nghĩ phải hiểu hết lý thuyết rồi mới được làm. Với hầu hết các kỹ năng, điều ngược lại hiệu quả hơn: làm sớm, làm vụng, rồi quay lại lý thuyết khi đã có câu hỏi thật.
Học đàn, hãy cầm đàn tập hợp âm đầu tiên ngay buổi đầu, dù đầu ngón tay đau. Học ngoại ngữ, hãy thử nói một câu với người khác ngay tuần đầu, dù sai. Học lập trình, hãy viết một chương trình nhỏ chạy được, dù chưa hiểu hết mọi dòng.
Khi đã làm, lý thuyết trở nên có nghĩa. Đọc về cách bấm hợp âm sau khi đã vật lộn với nó sẽ khác hẳn đọc khi chưa từng cầm đàn.
Làm sớm cũng cho bạn phản hồi. Bạn biết ngay mình yếu ở đâu, thay vì đoán.
Qua được giai đoạn chán nản đầu tiên
Hầu như ai tự học cũng gặp một giai đoạn chán nản, thường sau vài tuần. Cái háo hức ban đầu đã qua, mà kỹ năng vẫn còn vụng. Bạn thấy mình tập mãi mà chẳng tiến bộ. Đây là lúc nhiều người bỏ nhất.
Biết trước giai đoạn này sẽ đến giúp bạn bớt hoảng. Nó không có nghĩa là bạn không hợp môn này. Nó là một phần bình thường của việc học bất cứ thứ gì.
Vài cách giúp vượt qua. Giảm thời lượng mỗi ngày nhưng giữ đều, mười phút cũng được. Ghi lại tiến bộ, ví dụ thu âm bài đàn mỗi tuần để nghe lại, bạn sẽ thấy mình khá hơn mà hằng ngày không nhận ra. Và tìm một người học cùng hoặc một nhóm, để có người kéo mình đi.
Môn mới nào bạn đã muốn học từ lâu mà chưa bắt đầu? Mục tiêu nhỏ đầu tiên cho môn đó, nếu chỉ trong một tháng, sẽ là gì?
Câu hỏi thường gặp
Mỗi ngày nên tự học bao lâu?
Tuỳ môn và tuỳ lịch của bạn. Với người mới, mười lăm tới ba mươi phút mỗi ngày đều đặn thường hiệu quả hơn vài giờ dồn vào cuối tuần. Đều quan trọng hơn dài.
Người lớn tự học có khó hơn trẻ em?
Có mặt khó hơn, như ít thời gian và nhiều việc. Nhưng người lớn có lợi thế: biết mình muốn gì, có kinh nghiệm học trước đó, và biết tự tổ chức.
Có nên học nhiều môn mới cùng lúc?
Không nên với người mới bắt đầu tự học. Tập trung vào một môn cho tới khi có thói quen, rồi mới thêm môn thứ hai.
Tự học có cần thầy không?
Không bắt buộc, nhưng một người hướng dẫn, dù chỉ gặp thỉnh thoảng, có thể chỉ ra lỗi mà bạn tự không thấy và tiết kiệm nhiều thời gian.
Làm sao biết mình có tiến bộ khi tự học?
Đặt mốc cụ thể và ghi lại quá trình, như thu âm, chụp ảnh, lưu bài làm. So sánh sau vài tuần sẽ thấy rõ tiến bộ mà hằng ngày khó nhận ra.
