Động lực tự học bền lâu không đến từ cảm hứng, vì cảm hứng đến rồi đi. Nó đến từ bốn thứ: một thói quen nhỏ gắn vào nếp sống hằng ngày, một lý do học đủ gần với đời mình, những tiến bộ mà mình nhìn thấy được, và vài người biết mình đang học. Vào những ngày không có hứng, hãy làm phiên bản nhỏ nhất của việc học thay vì bỏ hẳn.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Ở trường, có điểm số, có kỳ thi, có thầy cô nhắc. Khi tự học, không ai chấm điểm, không ai hỏi bài, không ai biết nếu hôm nay bạn bỏ. Đó vừa là tự do lớn nhất, vừa là cái bẫy lớn nhất của tự học.
Vì sao cảm hứng không đủ?
Ai bắt đầu học một thứ mới cũng có một giai đoạn háo hức. Mua sách mới, lập kế hoạch, học say sưa mấy ngày liền. Rồi cảm hứng nhạt dần. Công việc bận, trời mưa, mệt, và kế hoạch bắt đầu bị bỏ.
Không phải vì bạn thiếu ý chí. Cảm hứng vốn là một cảm xúc, và cảm xúc thì lên xuống. Dựa hoàn toàn vào cảm hứng để học giống như chỉ đi làm những hôm thấy vui.
Những người tự học bền lâu thường không phải người lúc nào cũng hăng hái. Họ là người đã biến việc học thành thói quen, tới mức không cần hỏi hôm nay có muốn học không. Giống như đánh răng, không ai cần cảm hứng để đánh răng.
Vì thế câu hỏi đúng không phải làm sao để luôn có động lực, mà là làm sao để việc học vẫn diễn ra khi không có động lực.
Gắn việc học vào nếp sống sẵn có
Cách dễ nhất để tạo thói quen là gắn nó vào một việc đã làm hằng ngày. Sau khi pha cà phê buổi sáng, học mười lăm phút từ vựng. Trên xe buýt đi làm, nghe một bài giảng. Sau bữa tối, trước khi mở điện thoại, đọc mười trang sách.
Việc có sẵn đóng vai trò cái móc. Bạn không phải nhớ học, vì cái móc tự nhắc.
Bắt đầu thật nhỏ, nhỏ tới mức không thể từ chối. Mười phút thay vì một giờ. Một trang thay vì một chương. Khi thói quen đã vững, tăng dần. Nhiều người thất bại vì bắt đầu quá lớn, rồi một ngày bỏ lỡ, thấy tội lỗi, và bỏ luôn.
Chuẩn bị sẵn môi trường. Để sách mở sẵn trên bàn, để đàn ra khỏi hộp, để ứng dụng học ở màn hình chính. Mỗi bước bạn phải làm thêm để bắt đầu là một cơ hội để bỏ.
Lý do học của riêng mình
Lý do học quá xa, như để thành công hay để có tương lai tốt, khó giữ động lực mỗi ngày. Lý do gần và cụ thể thì mạnh hơn nhiều.
Một chị học tiếng Anh vì muốn tự đọc được thư của cô con gái đi du học gửi về cho bạn bè bên đó. Một anh học vẽ vì muốn vẽ lại căn nhà tuổi thơ trước khi nó bị phá. Một bạn học nấu ăn vì muốn nấu được món bà nội hay làm. Những lý do đó gắn với con người, với ký ức, và không phai nhanh.
Viết lý do của bạn ra, dán ở chỗ học. Vào ngày chán, đọc lại nó.
Cũng hãy để ý niềm vui trong chính việc học, không chỉ ở kết quả. Cái khoảnh khắc chợt hiểu ra một điều, cái cảm giác ngón tay tự tìm đúng hợp âm, là phần thưởng có thật. Tập chú ý tới những khoảnh khắc đó giúp việc học tự nuôi mình.
Nhìn thấy tiến bộ
Một trong những lý do lớn nhất khiến người ta bỏ tự học là không thấy mình tiến bộ. Tiến bộ hằng ngày quá nhỏ để nhận ra. Như nhìn cây lớn, ngày nào nhìn cũng thấy y nguyên.
Hãy tạo ra dấu vết. Đánh dấu vào lịch mỗi ngày đã học, nhìn chuỗi ngày dài ra cũng là một niềm vui. Thu âm, chụp ảnh, lưu bài làm theo tuần. Mỗi tháng, so sánh với tháng đầu.
Đặt những mốc nhỏ và ăn mừng khi đạt. Học xong chương một, chơi được bài hát đầu tiên, đọc được một bài báo ngắn. Ăn mừng không cần lớn, chỉ cần ghi nhận.
Và nhớ rằng tiến bộ không đi thẳng. Sẽ có những tuần như đứng yên, thậm chí như thụt lùi. Thường đó là lúc não đang sắp xếp lại, trước một bước nhảy mới.
Ngày không có hứng thì làm gì?
Sẽ có những ngày bạn không muốn học chút nào. Vào ngày đó, đừng đặt câu hỏi học hay không học. Hãy đặt câu hỏi phiên bản nhỏ nhất hôm nay là gì. Năm phút. Một bài. Một trang. Chỉ để giữ chuỗi không đứt.
Thường thì khi đã bắt đầu năm phút, bạn sẽ làm thêm. Cái khó nhất là bắt đầu. Nhưng kể cả khi chỉ làm đúng năm phút rồi dừng, bạn vẫn giữ được thói quen, và đó là điều quan trọng.
Nếu đã bỏ lỡ một ngày, đừng bỏ lỡ ngày thứ hai. Một ngày lỡ là chuyện bình thường. Hai ngày lỡ liên tiếp là lúc thói quen bắt đầu tan.
Và cho phép mình nghỉ có chủ đích. Một tuần nghỉ đã lên kế hoạch khác hẳn một tuần bỏ bê. Tự học là chuyện của nhiều năm, không phải của vài tuần. Phiên bản năm phút cho việc bạn đang học là gì?
Câu hỏi thường gặp
Kỷ luật hay động lực quan trọng hơn?
Về lâu dài, thói quen và kỷ luật giữ việc học đi đều, còn động lực giúp bắt đầu và làm việc học có ý nghĩa. Cần cả hai, nhưng đừng đợi có động lực mới học.
Có nên thưởng cho mình khi học xong?
Thưởng nhỏ có thể giúp lúc đầu. Nhưng về lâu dài, niềm vui từ chính việc học và việc thấy mình tiến bộ bền hơn phần thưởng bên ngoài.
Bỏ học một thời gian rồi quay lại thế nào?
Đừng cố bù lại hết một lần. Bắt đầu lại nhỏ như lần đầu, ôn nhanh những gì đã học, và gắn lại vào một nếp sinh hoạt hằng ngày.
Học một mình có dễ mất động lực hơn không?
Thường là có. Có người học cùng, một nhóm, hay chỉ một người biết bạn đang học và thỉnh thoảng hỏi thăm, giúp giữ động lực tốt hơn nhiều.
Làm sao giúp con giữ động lực tự học?
Giúp con tìm lý do học gắn với điều con quan tâm, ghi nhận sự cố gắng thay vì chỉ kết quả, và giúp con thấy được tiến bộ của mình. Tránh so sánh con với bạn khác.
