Cách nhanh nhất để biết mình đã hiểu một điều hay chưa là thử giảng lại nó bằng lời đơn giản cho một người không biết gì về chuyện đó. Chỗ nào bạn vấp, chỗ nào phải trốn sau thuật ngữ, chỗ nào nói vòng vo mãi không tới, chính là chỗ bạn chưa thật hiểu. Và khi sửa được những chỗ đó, bạn hiểu sâu hơn hẳn.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Có một câu nhiều thầy cô hay nói: muốn học giỏi thì hãy đi dạy. Nghe như lời khuyên dành cho giáo viên, nhưng thật ra nó là một trong những phương pháp tự học mạnh nhất mà ai cũng dùng được, không cần có học trò thật.
Hiểu và thuộc khác nhau thế nào?
Thuộc là nói lại được đúng những gì sách viết. Hiểu là nói lại được bằng lời của mình, giải thích được vì sao, và dùng được trong một tình huống mới.
Một bạn có thể thuộc định nghĩa lạm phát là sự tăng lên liên tục của mức giá chung. Nhưng khi được hỏi, vì sao giá bát phở tăng mà không phải là lạm phát, hay vì sao in thêm tiền lại có thể làm giá tăng, bạn ấy lúng túng. Thuộc mà chưa hiểu.
Cái nguy là thuộc cho ta cảm giác đã hiểu. Người ta gọi đó là ảo tưởng hiểu biết. Ta tưởng mình biết cái khoá kéo hoạt động thế nào, cho tới khi phải giải thích từng bước.
Giảng lại là cách phá ảo tưởng đó. Không có người nghe nào kiên nhẫn với lời giải thích mơ hồ.
Bốn bước giảng lại
Người ta hay gọi cách này theo tên nhà vật lý Richard Feynman, người nổi tiếng về tài giải thích những điều phức tạp bằng lời giản dị. Dù ông có tự đặt ra quy trình này hay không, các bước thì rất đơn giản.
Bước một: chọn một khái niệm và viết tên nó lên đầu trang giấy trắng. Bước hai: viết lời giải thích như đang giảng cho một em học sinh lớp sáu, dùng lời thường và ví dụ đời sống, không dùng thuật ngữ nếu chưa giải thích nó.
Bước ba: đọc lại và đánh dấu những chỗ bạn vấp, những chỗ phải chép lại câu trong sách vì không biết nói khác đi. Quay lại tài liệu, học lại đúng những chỗ đó.
Bước bốn: viết lại, đơn giản hơn nữa. Tìm một ví dụ hay hơn, một phép so sánh gần gũi hơn. Lặp lại tới khi lời giải thích trơn tru.
Giảng cho ai?
Người nghe tốt nhất là một người thật, tò mò, và không biết gì về chủ đề. Một đứa em, ông bà, một người bạn học ngành khác. Họ sẽ hỏi những câu ngây thơ mà chính những câu ngây thơ đó hay chạm vào chỗ bạn chưa hiểu.
Nếu không có ai, tưởng tượng một người nghe. Có người giảng cho một con thú bông, cho bức tường, cho chiếc ghế trống. Nghe buồn cười, nhưng việc nói thành tiếng buộc bạn phải sắp xếp ý thành câu hoàn chỉnh, điều mà suy nghĩ trong đầu không đòi hỏi.
Học nhóm cũng là cơ hội tuyệt vời, với điều kiện mỗi người lần lượt giảng một phần cho cả nhóm, chứ không phải ngồi cạnh nhau mỗi người tự học.
Viết cũng là một cách giảng. Viết một bài ngắn giải thích điều mình vừa học, như viết cho một người đọc không biết gì, là bài kiểm tra rất nghiêm khắc.
Những cái bẫy khi giảng lại
Bẫy thứ nhất: giảng bằng thuật ngữ. Nếu lời giải thích của bạn đầy những chữ chuyên môn mà người nghe phải hỏi lại, bạn đang trốn. Thuật ngữ không sai, nhưng mỗi thuật ngữ cần được giải thích bằng lời thường ít nhất một lần.
Bẫy thứ hai: đơn giản hoá tới mức sai. Giải thích đơn giản không có nghĩa là bỏ qua những điều quan trọng. Nếu phép so sánh của bạn dẫn người nghe tới một kết luận sai, hãy nói rõ giới hạn của phép so sánh đó.
Bẫy thứ ba: giảng trơn tru vì đã thuộc lời giảng của thầy. Bạn nhắc lại nguyên văn cách thầy giải thích, nghe rất hay, nhưng khi người nghe hỏi một câu khác đi một chút là bí. Cách thử: nhờ người nghe hỏi ngược, hỏi vặn.
Bẫy thứ tư: chỉ giảng những phần mình đã hiểu. Tự nhiên ai cũng thích nói về cái mình giỏi. Hãy chủ động chọn giảng phần mình thấy mơ hồ nhất.
Dùng khi học mọi thứ
Giảng lại dùng được cho gần như mọi môn. Học lịch sử, giảng lại vì sao một sự kiện xảy ra, không chỉ khi nào xảy ra. Học sinh học, giảng lại một quá trình trong cơ thể như đang kể một câu chuyện. Học một kỹ năng như nấu ăn, giảng lại vì sao phải làm bước này trước bước kia.
Nó cũng dùng được khi đọc sách. Đọc xong một chương, thử kể lại cho một người bạn trong hai phút. Nếu không kể được, chương đó chưa thật sự vào đầu bạn.
Cha mẹ có thể biến điều này thành thói quen trong nhà. Thay vì hỏi con hôm nay học có hiểu không, câu mà đứa trẻ nào cũng trả lời là có, hãy nhờ con dạy lại cho bố mẹ một điều con học hôm nay. Con sẽ thấy mình quan trọng, và bố mẹ biết con hiểu thật hay không.
Điều gần nhất bạn học được, bạn có giảng lại được cho một em nhỏ trong hai phút không? Thử ngay tối nay xem.
Câu hỏi thường gặp
Phương pháp Feynman là gì?
Là cách gọi phổ biến của phương pháp học bằng cách giải thích một khái niệm bằng lời đơn giản, tìm chỗ mình vấp, học lại và giải thích lại. Tên gọi lấy theo nhà vật lý Richard Feynman, nổi tiếng về khả năng giải thích dễ hiểu.
Giảng lại có tốn nhiều thời gian không?
Tốn hơn đọc lại một chút, nhưng hiệu quả hơn nhiều. Chỉ cần vài phút cho mỗi khái niệm quan trọng, và bạn sẽ tiết kiệm được thời gian ôn lại về sau.
Người nhút nhát có dùng cách này được không?
Được. Có thể giảng cho chính mình, viết ra giấy, hoặc ghi âm lời giảng rồi nghe lại. Không cần có người nghe thật mới áp dụng được.
Học nhóm thế nào cho hiệu quả?
Mỗi người phụ trách một phần, lần lượt giảng cho cả nhóm, những người khác hỏi vặn. Tránh kiểu học nhóm mà mọi người ngồi cạnh nhau nhưng ai làm việc nấy.
Có nên để con dạy lại bài cho em?
Rất nên, nếu không biến thành gánh nặng. Việc dạy em giúp đứa lớn hiểu bài sâu hơn, và thường cả hai đứa đều thích khi được đối xử như người lớn.
