Muốn nhớ lâu, hãy tự kiểm tra mình thay vì đọc lại, và ôn theo kiểu giãn cách: ôn lại sau một ngày, rồi sau vài ngày, rồi sau vài tuần. Hai cách này được rất nhiều nghiên cứu về trí nhớ ủng hộ, và hiệu quả hơn hẳn việc đọc đi đọc lại hay gạch chân bằng bút dạ quang.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Có lẽ bạn đã từng thức khuya ôn bài, đọc đi đọc lại tới mức thấy quen hết, vào phòng thi viết được, rồi một tuần sau gần như quên sạch. Không phải trí nhớ bạn kém. Chỉ là cách ôn đó được thiết kế để nhớ tạm, không phải nhớ lâu.
Vì sao đọc lại cho cảm giác đã thuộc?
Khi đọc lại một trang lần thứ ba, mọi thứ trông rất quen. Não nhận ra các chữ, các câu, và báo cho bạn biết: cái này mình biết rồi. Nhưng nhận ra khác với nhớ lại. Nhận ra là khi thông tin đang ở trước mắt. Nhớ lại là khi nó không ở đó và bạn phải tự lấy ra.
Trong phòng thi, và trong đời sống, cái cần là nhớ lại. Không ai đưa sẵn trang sách cho bạn nhận ra.
Gạch chân và tô màu cũng tương tự. Chúng làm trang sách đẹp và cho cảm giác đang làm việc, nhưng phần lớn không buộc não phải làm cái việc khó là lấy thông tin ra từ trí nhớ.
Cảm giác quen thuộc đó rất dễ đánh lừa. Người học càng thấy dễ chịu với một cách ôn, càng nên nghi ngờ nó.
Nhớ lại chủ động là gì và làm thế nào?
Nhớ lại chủ động đơn giản là tự hỏi mình rồi cố trả lời mà không nhìn tài liệu. Đọc xong một phần, gấp sách lại, viết ra hoặc nói to những gì mình nhớ. Sau đó mở sách ra so, xem mình nhớ đúng, nhớ sai, quên gì.
Điều thú vị là chính việc cố nhớ, kể cả khi nhớ không ra, cũng giúp khắc sâu thông tin. Các nhà tâm lý gọi đó là hiệu ứng kiểm tra: tự kiểm tra không chỉ đo mình biết gì mà còn làm mình nhớ tốt hơn.
Có nhiều cách làm. Thẻ ghi nhớ, một mặt câu hỏi một mặt đáp án. Tự đặt câu hỏi ở lề vở rồi che phần ghi chép lại. Làm đề cũ mà không xem lời giải. Giảng lại cho người khác mà không nhìn sách.
Cách này mệt hơn đọc lại. Cảm giác vất vả đó không phải dấu hiệu bạn học kém, mà là dấu hiệu não đang làm việc thật sự.
Ôn giãn cách: đúng lúc sắp quên
Từ thế kỷ mười chín, nhà tâm lý học người Đức Hermann Ebbinghaus đã tự làm thí nghiệm với trí nhớ của mình và mô tả cái mà ta gọi là đường cong quên lãng. Sau khi học, ta quên rất nhanh lúc đầu, rồi chậm dần.
Ý tưởng của ôn giãn cách là ôn lại đúng vào lúc mình sắp quên. Mỗi lần ôn như vậy, đường cong quên bị kéo lên, và lần quên sau chậm hơn. Vì thế khoảng cách giữa các lần ôn có thể dài dần: một ngày, ba ngày, một tuần, hai tuần, một tháng.
So sánh hai bạn cùng dành một lượng thời gian như nhau. Một bạn học dồn năm tiếng trong một đêm. Một bạn chia năm tiếng đó ra nhiều buổi trong vài tuần. Bạn thứ hai thường nhớ lâu hơn nhiều, dù tổng thời gian bằng nhau.
Có những ứng dụng thẻ ghi nhớ tự tính lịch ôn giãn cách cho bạn. Nhưng một cuốn lịch giấy và một hộp thẻ chia ngăn cũng làm được.
Học xen kẽ để hiểu sâu
Một cách nữa ít người biết là học xen kẽ. Thay vì làm hai mươi bài cùng một dạng liên tiếp, hãy trộn các dạng bài với nhau.
Làm liên tiếp một dạng thì dễ, vì bạn biết trước phải dùng công thức nào. Trộn các dạng thì khó hơn, vì mỗi bài bạn phải tự nhận ra đây là dạng gì, dùng cách nào. Nhưng chính kỹ năng nhận ra đó mới là thứ cần trong phòng thi và trong đời.
Với môn toán, trộn bài của nhiều chương trong một buổi ôn. Với ngoại ngữ, trộn từ vựng của nhiều chủ đề. Với nhạc cụ, tập xen kẽ vài bài thay vì chỉ một bài suốt buổi.
Giống như nhớ lại chủ động, học xen kẽ cho cảm giác khó hơn và chậm hơn. Và giống như vậy, nó thường cho kết quả lâu bền hơn.
Ghép lại thành một nhịp học
Ghép ba cách lại, một nhịp học đơn giản có thể như sau. Học một phần mới, rồi gấp sách tự nhớ lại. Tối hôm đó hoặc sáng hôm sau, tự kiểm tra lại lần nữa. Cuối tuần, làm một buổi ôn trộn tất cả những gì đã học trong tuần. Cuối tháng, ôn lại một lần nữa.
Không cần làm hoàn hảo. Chỉ cần thay một phần thời gian đọc lại bằng thời gian tự kiểm tra, bạn đã thấy khác biệt.
Với cha mẹ, có thể giúp con bằng cách hỏi con thay vì kiểm tra xem con đã đọc bài chưa. Hôm nay con học gì, kể mẹ nghe đi. Chỉ một câu hỏi như vậy đã là một lần nhớ lại chủ động.
Điều gì bạn đã học kỹ năm ngoái mà giờ gần như quên sạch? Nếu được học lại, bạn sẽ ôn nó theo lịch nào?
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng kiểm tra là gì?
Là hiện tượng việc tự kiểm tra, cố nhớ lại thông tin, giúp nhớ lâu hơn so với chỉ đọc lại. Hiện tượng này được nhiều nghiên cứu tâm lý học giáo dục ghi nhận.
Ôn giãn cách bao lâu một lần là tốt nhất?
Không có lịch cố định cho mọi thứ. Một nguyên tắc chung là khoảng cách tăng dần, bắt đầu từ một ngày, rồi vài ngày, rồi một tuần, rồi dài hơn. Nếu thấy quên nhiều, rút ngắn khoảng cách.
Thẻ ghi nhớ có dùng được cho môn hiểu, không chỉ môn thuộc?
Được, nếu viết câu hỏi đòi giải thích chứ không chỉ đòi định nghĩa. Ví dụ thay vì hỏi định nghĩa lực ma sát, hỏi vì sao đi trên sàn ướt dễ ngã.
Học dồn trước kỳ thi có vô ích không?
Không vô ích cho kỳ thi gần, nhưng thường quên rất nhanh sau đó. Nếu muốn nhớ lâu, chia nhỏ việc ôn ra nhiều buổi trong nhiều tuần sẽ tốt hơn.
Trẻ tiểu học có áp dụng được không?
Được, ở dạng đơn giản như chơi trò hỏi đáp, kể lại bài học, ôn lại bài cũ vào cuối tuần. Giữ nhẹ nhàng, không biến thành áp lực.
