Đọc thơ không cần năng khiếu đặc biệt nào, chỉ cần chậm. Đọc to lên, nghe âm thanh trước khi đi tìm ý nghĩa, dừng lại ở từng hình ảnh, để ý vì sao nhà thơ chọn chữ này mà không chọn chữ khác, rồi để bài thơ nằm lại trong đầu một lúc. Không cần phân tích theo dàn ý nào cả.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Nếu bạn từng nghĩ mình không hợp văn vì hồi đi học điểm văn không cao, hoặc vì cứ đọc thơ là thấy mênh mông không biết bám vào đâu, tập này dành cho bạn. Mình sẽ cùng bạn đọc chậm một bài thơ rất quen, bài Câu cá mùa thu của Nguyễn Khuyến, theo một cách khác với lớp học.
Vì sao nhiều người nghĩ mình không hợp thơ?
Phần lớn chúng ta gặp thơ lần đầu qua bài giảng và bài kiểm tra. Ta được dạy rằng bài thơ có một ý nghĩa đúng, và việc của ta là tìm ra ý nghĩa đó để viết lại. Nếu cảm nhận của mình khác, ta dễ nghĩ mình sai.
Cách tiếp cận đó biến bài thơ thành một câu đố có đáp án. Mà thơ không phải câu đố. Thơ giống âm nhạc hơn: trước khi hiểu, bạn cảm. Một bản nhạc hay khiến bạn rung động mà không cần ai giải thích nó nghĩa là gì.
Lý do thứ hai là tốc độ. Ta quen đọc để lấy thông tin, nên đọc thơ cũng nhanh như đọc tin. Một bài thơ tám câu đọc xong trong hai mươi giây, và dĩ nhiên chẳng thấy gì.
Tin vui là cả hai lý do đều không liên quan tới năng khiếu. Chúng là thói quen đọc, và thói quen thì đổi được.
Bước một: đọc to và nghe âm thanh
Hãy đọc to bài thơ, chậm, hai ba lần. Đừng vội hiểu. Chỉ nghe. Ao thu lạnh lẽo nước trong veo. Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.
Bạn nghe thấy gì? Vần eo cứ lặp lại ở cuối câu: veo, teo. Đọc hết bài, bạn sẽ thấy vần này đi suốt, một vần khó, hẹp, như bị thắt lại. Người ta gọi đó là vần hiểm. Nó làm cả bài thơ có cảm giác nhỏ lại, co lại, lặng đi.
Để ý thêm những thanh bằng, thanh trắc. Lạnh lẽo, trong veo, bé tẻo teo, những âm nghe mỏng và nhẹ. Không cần biết thuật ngữ, tai bạn đã cảm thấy sự yên tĩnh.
Chỉ riêng bước này, bạn đã tiếp nhận được rất nhiều điều mà bài giảng nào cũng phải dùng nhiều chữ mới nói được.
Bước hai: dừng ở từng hình ảnh
Giờ đọc lại, và mỗi câu thử nhắm mắt hình dung. Một cái ao, mùa thu, nước trong tới mức nhìn thấy đáy. Một chiếc thuyền, nhỏ tới mức phải dùng tới ba chữ để nói về sự nhỏ bé.
Rồi sóng biếc, lá vàng, tầng mây, ngõ trúc quanh co. Bạn để ý không, máy quay trong bài thơ đi từ gần ra xa, từ mặt ao lên trời, rồi lại quay về con ngõ vắng. Nhà thơ không nói ra điều đó, nhưng khi đọc chậm, bạn thấy mình đang được dẫn đi.
Và cuối cùng là người câu cá, ngồi lâu mà chẳng được, rồi câu kết: cá đâu đớp động dưới chân bèo. Một tiếng động nhỏ phá tan sự tĩnh lặng, hay chính tiếng động đó làm sự tĩnh lặng rõ thêm.
Không có câu trả lời duy nhất. Bạn được phép thấy theo cách của bạn.
Có một chi tiết nhiều người đọc lần thứ mười mới để ý: trong cả bài gần như không có âm thanh nào của con người. Không tiếng gọi, không tiếng nói chuyện, khách thì vắng. Chỉ có lá rơi, sóng gợn, và cuối cùng là tiếng cá. Một bức tranh làng quê mà vắng người như vậy, bạn nghĩ người câu cá đang ngồi đó với tâm trạng gì? Câu hỏi đó mở ra rất nhiều điều về con người nhà thơ, mà bạn tự tìm ra chứ không ai đọc cho chép.
Bước ba: vì sao chữ này mà không phải chữ khác?
Đây là bước làm bạn bắt đầu thấy nghề của nhà thơ. Chọn một chữ và tự hỏi: nếu thay bằng chữ khác thì sao?
Thử với chữ trong veo. Nếu viết là nước trong xanh thì sao? Trong xanh đẹp nhưng bình thường. Trong veo có cảm giác trong tới mức mỏng manh, như có thể nhìn xuyên qua. Và nó giữ vần.
Thử với chữ vắng teo. Vắng tanh thì nghe lạnh lẽo, có chút buồn bã. Vắng teo thì như co lại, nhỏ lại, hợp với cả bài. Mỗi chữ trong một bài thơ hay đều đã được cân như vậy.
Bạn không cần đúng khi làm bài tập này. Chỉ cần tự hỏi, là bạn đã đọc bằng con mắt của người viết.
Để bài thơ nằm lại
Bước cuối cùng là không làm gì cả. Gấp sách lại, đi làm việc khác, và để bài thơ nằm trong đầu. Nhiều khi, một hình ảnh bất chợt quay về lúc bạn đang rửa bát hay đứng chờ đèn đỏ.
Đó là lúc bài thơ thật sự thuộc về bạn. Không phải lúc bạn phân tích xong, mà lúc nó tự sống trong trí nhớ của bạn.
Nếu muốn, thử học thuộc một bài thơ ngắn. Không phải để thi, mà để có nó bên mình. Một bài thơ thuộc lòng là một người bạn đi cùng những lúc ngồi chờ, những đêm mất ngủ.
Tuần này, bạn thử chọn một bài thơ, bất kỳ bài nào bạn thích, và đọc nó thật chậm ba lần. Lần thứ ba, bạn nghe thấy điều gì mà lần đầu không nghe thấy?
Câu hỏi thường gặp
Không hiểu một bài thơ thì có sao không?
Không sao cả. Nhiều bài thơ hay không cần hiểu hết ngay. Bạn có thể cảm một hình ảnh, một âm thanh trước, rồi hiểu dần qua nhiều lần đọc.
Có nên đọc phân tích trước khi đọc bài thơ?
Nên đọc bài thơ trước, tự cảm nhận, rồi mới đọc phân tích nếu muốn. Đọc phân tích trước dễ khiến bạn chỉ thấy những gì người khác đã thấy.
Thơ hiện đại không vần có khó đọc hơn không?
Khó theo cách khác. Không có vần, bạn chú ý nhiều hơn tới nhịp ngắt dòng, hình ảnh và khoảng trống. Cách đọc chậm, đọc to vẫn áp dụng được.
Làm sao để trẻ con thích thơ?
Đọc thơ to cho con nghe, chọn những bài có nhịp vui, có hình ảnh gần gũi. Đừng bắt con phân tích, chỉ cần cùng con thích một câu nào đó.
Học thuộc thơ có còn ý nghĩa không?
Có, nếu học vì thích chứ không vì bắt buộc. Một bài thơ thuộc lòng đi cùng bạn lâu dài và giúp bạn cảm được nhịp tiếng Việt rõ hơn.
