Ghi chú khi đọc sách để nhớ lâu không phải là chép lại những câu hay. Hãy viết bằng lời của chính mình ba thứ: ý chính mình vừa hiểu, chỗ mình thấy lạ hoặc không đồng ý, và câu hỏi còn bỏ ngỏ. Rồi đọc lại ghi chú đó sau vài ngày. Ba việc nhỏ này giữ lại cho bạn nhiều hơn hẳn một cuốn sổ chép đầy trích dẫn.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Có một cảm giác quen thuộc với người đọc nhiều: đọc xong một cuốn sách rất hay, vài tháng sau có người hỏi sách đó nói gì, và mình chỉ nhớ nổi đúng một câu cùng cảm giác là nó hay lắm. Tập này bàn về cách ghi chép để việc đọc để lại dấu vết lâu hơn.
Vì sao chép câu hay không giúp nhớ bao nhiêu?
Chép một câu hay vào sổ mang lại cảm giác rất dễ chịu. Mình thấy như đã giữ được nó. Nhưng tay chép thì đầu có thể không làm gì. Chép là sao lại, còn nhớ lâu cần xử lý.
Các nghiên cứu về trí nhớ nhìn chung đồng ý với một điều: thứ ta phải tự diễn đạt lại, tự nối với điều đã biết, thì bám lâu hơn thứ ta chỉ nhìn qua hay chép lại. Cái công sức phải bỏ ra khi tự viết lại chính là cái làm ký ức sâu thêm.
Thêm nữa, sổ chép trích dẫn sau một thời gian thành một đống câu rời rạc không có ngữ cảnh. Đọc lại, bạn không còn nhớ câu đó nằm trong lập luận nào, trả lời câu hỏi gì.
Mình không bảo bỏ hẳn việc chép câu hay. Chỉ là mỗi câu chép lại nên đi kèm một hai dòng của mình: vì sao câu này đáng giữ.
Ghi bên lề sách: những ký hiệu nhỏ mà hữu ích
Nếu sách là của mình, đừng ngại viết lên đó. Một cuốn sách có dấu bút chì là một cuốn sách đã được đọc thật. Bút chì thì xoá được nếu sau này bạn đổi ý.
Mình dùng một bộ ký hiệu đơn giản. Một gạch dọc bên lề cho đoạn quan trọng. Một dấu hỏi cho chỗ chưa hiểu hoặc nghi ngờ. Một dấu chấm than cho chỗ làm mình bất ngờ. Một mũi tên vẽ tay nối hai ý ở hai trang khác nhau khi thấy chúng liên quan.
Quan trọng hơn ký hiệu là vài chữ viết tay bên cạnh. Ví dụ bên cạnh một đoạn về thói quen, bạn viết: giống chuyện mẹ bỏ đường vào cà phê. Chữ đó nối ý trong sách với đời sống của bạn, và chính cái nối đó giúp nhớ.
Với sách mượn, dùng giấy nhớ dán nhỏ hoặc ghi vào sổ kèm số trang.
Sổ đọc sách nên có những gì?
Sau mỗi chương, dành năm phút viết một đoạn ngắn. Mình hay theo ba câu hỏi. Chương này nói gì, nếu phải kể cho một người bạn trong ba câu. Điều gì làm mình ngạc nhiên hoặc không đồng ý. Mình còn thắc mắc gì.
Khi đọc xong cả cuốn, viết một trang riêng. Trang đó trả lời: cuốn sách muốn thuyết phục mình điều gì, nó có thuyết phục được không, và điều gì từ cuốn sách mình muốn thử áp dụng.
Viết bằng giọng tự nhiên của bạn, không cần văn hoa. Sổ đọc sách là để mình đọc, không phải để khoe. Viết sai chính tả, viết cụt câu cũng được, miễn sau này đọc lại còn hiểu.
Một chi tiết nhỏ mà hữu ích: ghi ngày tháng. Vài năm sau đọc lại, bạn thấy được mình đã nghĩ gì ở tuổi nào, và đó là một món quà lạ lùng.
Đọc lại ghi chú: bước mà ai cũng bỏ qua
Ghi chú chỉ giúp nhớ khi được dùng lại. Phần lớn chúng ta ghi xong là đóng sổ và không bao giờ mở ra. Như vậy thì công ghi chỉ giúp được một nửa.
Cách đơn giản nhất là đọc lại ghi chú của cuốn sách vừa xong sau khoảng vài ngày, rồi sau vài tuần. Mỗi lần đọc lại, thử che phần ghi chú đi và tự nhớ trước xem mình đã viết gì. Việc cố nhớ lại này, dù nhớ không ra, cũng giúp khắc sâu hơn nhiều so với chỉ đọc lướt lại.
Một cách khác là kể lại. Kể cho bạn bè, cho người nhà nghe về cuốn sách. Mỗi lần kể là một lần ôn, và người nghe hỏi lại sẽ chỉ ra chỗ bạn còn mù mờ.
Bạn cũng có thể dùng ghi chú cũ khi đọc sách mới. Thấy một ý quen quen, lật sổ tìm lại. Dần dần sổ của bạn thành một mạng lưới ý tưởng nối nhau, không còn là những trang rời.
Ghi tay hay ghi trên máy?
Cả hai đều có chỗ mạnh. Ghi tay chậm hơn, và chính vì chậm nên buộc bạn phải chọn lọc, không chép được nguyên văn cả đoạn. Nhiều người thấy ghi tay giúp họ nhớ tốt hơn.
Ghi trên máy thì dễ tìm lại, dễ sắp xếp, dễ nối các ghi chú với nhau. Nếu bạn đọc nhiều và muốn tìm lại một ý sau vài năm, máy tiện hơn hẳn.
Một cách kết hợp là ghi tay khi đọc, rồi cuối tuần chép những ý quan trọng nhất lên máy. Lần chép lại đó cũng chính là một lần ôn.
Dù chọn cách nào, đừng để công cụ thành cái cớ. Có người mất cả tháng chọn ứng dụng ghi chú đẹp nhất mà chưa ghi được dòng nào. Một cuốn vở học trò và một cây bút là đủ để bắt đầu từ tối nay. Cuốn sách bạn đang đọc dở, bạn sẽ viết gì về nó?
Câu hỏi thường gặp
Có nên gạch bút dạ quang khi đọc sách?
Gạch dạ quang dễ tạo cảm giác đã học mà thật ra chưa xử lý gì. Nếu gạch, hãy gạch ít và viết kèm vài chữ bên lề. Gạch cả trang thì như không gạch.
Ghi chú sách truyện có khác sách kiến thức?
Có. Với truyện, nên ghi về nhân vật, cảm xúc của mình và những đoạn gây ấn tượng. Với sách kiến thức, nên ghi về lập luận, khái niệm và bằng chứng tác giả đưa ra.
Đọc xong bao lâu thì nên viết tóm tắt?
Càng sớm càng tốt, lý tưởng là ngay trong ngày đọc xong. Để lâu thì ấn tượng phai và bạn dễ chỉ viết những gì mình nhớ mang máng.
Làm sao nhớ được sách đã đọc từ nhiều năm trước?
Nếu không có ghi chú, hãy thử đọc lướt lại mục lục và những chỗ đã gạch. Nhiều ký ức sẽ quay về. Từ nay, một trang tóm tắt sau mỗi cuốn sách sẽ giúp bạn khỏi rơi vào tình trạng này.
Trẻ em có nên ghi chú khi đọc không?
Với trẻ nhỏ, chỉ cần vẽ hoặc kể lại là đủ. Lớn hơn một chút, khuyến khích con viết một hai câu về điều con thích nhất trong truyện, không chấm điểm, không sửa lỗi.
