Đọc kinh điển có còn đáng thời gian không? Có, vì đó là những cuốn sách đã qua tay rất nhiều thế hệ người đọc khó tính mà vẫn còn điều để nói. Nhưng muốn thấy cái hay, cần chọn đúng lúc, có người dẫn đường, và đừng đọc chỉ vì bị bắt.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Nhiều người có ký ức không vui với kinh điển: học trích đoạn để thi, phân tích theo dàn ý có sẵn, thuộc lòng những nhận định của người khác. Chẳng lạ gì khi lớn lên, nghe chữ kinh điển là thấy ngán. Tập này thử mở lại cánh cửa đó, nhẹ nhàng thôi.
Một cuốn sách thành kinh điển bằng cách nào?
Không có hội đồng nào phong danh hiệu kinh điển. Một cuốn sách thành kinh điển vì nó được đọc đi đọc lại qua nhiều thế hệ, được bàn cãi, được dịch, được nhại, được phản bác. Nó sống sót qua sự thay đổi của thời đại mà vẫn còn người tìm đến.
Điều đó không có nghĩa là mọi kinh điển đều hay với mọi người. Nhưng nó có nghĩa là mỗi cuốn đã được một số đông người đọc nghiêm túc thấy có giá trị, qua nhiều bối cảnh khác nhau. Đó là một bộ lọc rất mạnh, mạnh hơn nhiều so với danh sách sách bán chạy tuần này.
Có một ý mình rất thích: kinh điển là cuốn sách chưa bao giờ nói hết điều nó muốn nói. Mỗi lần đọc lại, ở một tuổi khác, bạn thấy một điều khác.
Truyện Kiều đọc năm mười sáu tuổi có thể là chuyện một mối tình lỡ dở. Đọc năm bốn mươi tuổi, nó có thể thành chuyện về tiền, về quyền lực, về cái giá của chữ hiếu.
Vì sao kinh điển hay bị chán?
Lý do đầu tiên là khoảng cách. Kinh điển viết cho người đọc của một thời khác, với những tham chiếu, những nhịp văn, những điều mặc định khác với ta. Đọc mà không biết bối cảnh thì giống nghe một câu chuyện cười của người khác làng, không thấy buồn cười ở đâu.
Lý do thứ hai là cách ta gặp nó lần đầu. Nếu lần đầu gặp một tác phẩm là để học thuộc ý nghĩa rồi viết lại trong bài thi, ta khó mà gặp nó như một người bạn.
Lý do thứ ba là nhịp. Nhiều tiểu thuyết lớn thế kỷ trước có những đoạn tả rất dài, những lời thoại dài, vì người đọc thời đó không có phim ảnh, không có mạng, sách là cửa sổ duy nhất nhìn ra thế giới. Với ta, những đoạn đó có thể thấy chậm.
Không có lý do nào trong ba lý do trên nói rằng tác phẩm dở. Chúng chỉ nói rằng cần một chút chuẩn bị.
Bắt đầu từ cuốn nào?
Đừng bắt đầu bằng cuốn dày nhất, nổi tiếng nhất. Chiến tranh và hoà bình của Tolstoy là một tác phẩm vĩ đại nhưng không phải cửa vào tốt cho người mới. Có thể bắt đầu bằng truyện ngắn hoặc tiểu thuyết ngắn của cùng thời đó.
Bắt đầu từ thứ gần với mối quan tâm của bạn. Thích tâm lý con người thì đọc tiểu thuyết tâm lý. Thích phiêu lưu thì có cả một kho kinh điển phiêu lưu. Thích chuyện gia đình thì câu mở đầu của Anna Karenina, rằng các gia đình hạnh phúc đều giống nhau còn mỗi gia đình bất hạnh lại bất hạnh theo cách riêng, có khi đủ để kéo bạn vào.
Đừng quên kinh điển Việt Nam. Thơ Nguyễn Khuyến, thơ Hồ Xuân Hương, truyện ngắn của các nhà văn đầu thế kỷ hai mươi, đọc bằng tiếng mẹ đẻ, không qua dịch, là một thuận lợi lớn.
Và cho phép mình đọc bản dịch tốt. Một bản dịch hay có thể đưa bạn tới gần tác phẩm hơn là vật lộn với nguyên bản.
Đọc với người dẫn đường
Kinh điển là loại sách mà một người dẫn đường giỏi làm thay đổi hẳn trải nghiệm. Một lời giới thiệu tốt ở đầu sách, một bài giảng về bối cảnh, một người bạn đã đọc và thích nó, đều có thể là người dẫn đường.
Nhưng nhớ thứ tự: tìm hiểu bối cảnh trước khi đọc, còn đọc phân tích của người khác thì nên để sau khi tự đọc. Nếu đọc phân tích trước, bạn sẽ chỉ đi tìm những gì người khác đã thấy, và mất cơ hội thấy điều của riêng mình.
Đọc cùng một nhóm cũng rất hợp với kinh điển. Mỗi người mang tới một góc nhìn, và những đoạn khó trở nên dễ chịu hơn khi có người cùng vật lộn.
Có người dẫn đường không có nghĩa là phải đồng ý với họ. Bạn hoàn toàn được phép thấy một tác phẩm kinh điển không hợp với mình, sau khi đã đọc nó một cách công bằng.
Cái được thật sự khi đọc kinh điển
Đọc kinh điển cho bạn một thứ ngôn ngữ chung với rất nhiều người, ở nhiều thời và nhiều nơi. Khi ai đó nhắc tới một nhân vật, một hình ảnh, bạn hiểu ngay. Văn hoá được dệt nên từ những tham chiếu như vậy.
Kinh điển cũng giúp bạn thấy vấn đề của mình không mới. Nỗi ghen, nỗi tham, nỗi sợ chết, khao khát được yêu, những điều bạn tưởng chỉ mình trải qua, đã được viết ra hàng trăm năm trước. Điều đó vừa khiêm tốn vừa an ủi.
Cuối cùng, kinh điển là bài tập đọc chậm tốt nhất. Chúng không được viết cho nhịp lướt, nên buộc bạn đọc theo nhịp của chúng.
Có một cuốn kinh điển nào bạn từng học trích đoạn ở trường mà chưa bao giờ đọc trọn? Có khi bây giờ là lúc gặp lại nó, lần này như gặp một người quen cũ.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh cấp hai nên đọc kinh điển nào?
Nên bắt đầu với những tác phẩm có cốt truyện cuốn hút, độ dài vừa phải, và bản dịch dễ đọc. Truyện phiêu lưu, truyện cổ tích văn học, truyện ngắn là cửa vào tốt.
Đọc kinh điển có cần đọc bản đầy đủ không?
Bản rút gọn có thể giúp làm quen, nhưng mất đi nhiều thứ làm nên tác phẩm. Khi đã thích, hãy tìm đọc bản đầy đủ.
Sách mới hay có thể thành kinh điển không?
Có thể, nhưng cần thời gian mới biết. Một cuốn sách được xem là kinh điển khi vẫn còn được đọc sau nhiều thế hệ, nên sách mới hay thì cứ đọc, còn chuyện kinh điển hay không để thời gian trả lời.
Kinh điển có lỗi thời về tư tưởng không?
Nhiều kinh điển chứa những quan niệm của thời đại cũ mà nay ta không chấp nhận. Đọc chúng với con mắt phản biện, hiểu bối cảnh, là một cách học lịch sử tư tưởng rất thật.
Đọc lại một cuốn kinh điển có phí thời gian không?
Không. Đọc lại ở một tuổi khác thường cho trải nghiệm rất khác. Nhiều người đọc thấy lần đọc lại còn hay hơn lần đầu.
