Hai thứ hay đi cùng nhau chưa chắc thứ này gây ra thứ kia. Có thể có một yếu tố thứ ba đứng sau cả hai, có thể chiều nhân quả bị ngược, hoặc có thể chỉ là trùng hợp. Nhầm lẫn tương quan với nhân quả là cái bẫy phổ biến nhất trong những tin tức về giáo dục và sức khoẻ mà cha mẹ đọc mỗi ngày.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Bạn chắc đã gặp những câu như: trẻ ăn sáng đầy đủ học giỏi hơn, người uống cà phê sống lâu hơn, học sinh học đàn có điểm toán cao hơn. Những câu này có thể đúng về mặt số liệu, nhưng câu hỏi thật là: vậy thì sao? Tập này là về chữ vậy thì sao đó.
Ví dụ kinh điển: kem và đuối nước
Có một ví dụ mà các thầy cô dạy thống kê rất thích. Ở nhiều nơi, những tháng bán được nhiều kem cũng là những tháng có nhiều vụ đuối nước. Hai con số đi lên cùng nhau, đi xuống cùng nhau. Vậy ăn kem gây đuối nước sao?
Dĩ nhiên là không. Cả hai đều tăng vì một thứ thứ ba: trời nóng. Trời nóng thì người ta ăn kem nhiều hơn, và cũng đi tắm sông tắm biển nhiều hơn. Kem và đuối nước có tương quan, nhưng không cái nào gây ra cái nào.
Người ta gọi thứ thứ ba đó là yếu tố gây nhiễu. Nó nằm ẩn phía sau, kéo cả hai con số theo mình, và làm ta tưởng hai con số kéo nhau.
Ví dụ kem thì buồn cười vì ai cũng thấy ngay. Nhưng trong đời thật, yếu tố thứ ba thường khó thấy hơn nhiều.
Yếu tố thứ ba trong tin giáo dục
Quay lại câu trẻ ăn sáng đầy đủ học giỏi hơn. Có thể ăn sáng giúp trẻ tập trung, điều này nghe hợp lý. Nhưng hãy nghĩ: gia đình nào có điều kiện cho con ăn sáng đầy đủ đều đặn? Thường là gia đình có nếp sinh hoạt ổn định, cha mẹ có thời gian, kinh tế khá hơn. Những yếu tố đó tự chúng cũng liên quan tới việc học.
Vậy nếu một gia đình đang chật vật bắt đầu cho con ăn sáng đầy đủ, điểm của con có tăng không? Có thể có, có thể không nhiều như con số gợi ý, vì phần lớn khác biệt có khi nằm ở những thứ khác.
Tương tự với học sinh học đàn có điểm toán cao hơn. Gia đình cho con học đàn thường có thời gian, tiền bạc, và sự quan tâm tới việc học của con. Đó có thể là yếu tố thứ ba.
Điều này không có nghĩa là ăn sáng hay học đàn vô ích. Chỉ có nghĩa là con số tương quan chưa đủ để kết luận chúng là nguyên nhân.
Nhân quả ngược và trùng hợp
Bẫy thứ hai là chiều nhân quả bị đảo. Người ta thấy những người tập thể dục thường xuyên thì khoẻ hơn và kết luận thể dục làm khoẻ. Điều đó có phần đúng, nhưng cũng có chiều ngược lại: người khoẻ mới đủ sức tập thường xuyên, người đang ốm thì bỏ tập.
Với trẻ em cũng vậy. Trẻ đọc nhiều sách thì đọc hiểu tốt hơn. Nhưng cũng có thể trẻ đọc hiểu tốt thì thấy đọc sách vui nên đọc nhiều hơn. Thật ra hai chiều thường cùng tồn tại và nuôi nhau.
Bẫy thứ ba là trùng hợp. Khi người ta so sánh đủ nhiều thứ với nhau, sẽ có những cặp đi cùng nhau hoàn toàn do ngẫu nhiên. Có hẳn những bộ sưu tập vui về các cặp số liệu chẳng liên quan gì mà vẫn đi lên xuống giống hệt nhau.
Vì thế, một tương quan đơn lẻ, chưa được lặp lại ở nơi khác, nên được xem là một gợi ý để tìm hiểu tiếp, không phải một kết luận.
Vậy làm sao biết được nhân quả?
Cách mạnh nhất mà khoa học dùng là thí nghiệm có nhóm đối chứng, chia ngẫu nhiên. Chia người tham gia thành hai nhóm bằng cách bốc thăm, một nhóm nhận can thiệp, một nhóm không. Vì chia ngẫu nhiên, các yếu tố thứ ba được rải đều ra hai nhóm. Nếu cuối cùng hai nhóm khác nhau, khả năng cao là do can thiệp.
Nhưng nhiều câu hỏi không làm thí nghiệm được, hoặc làm thì không đạo đức. Không ai bắt một nhóm trẻ nhịn ăn sáng suốt một năm để xem. Lúc đó các nhà nghiên cứu dùng nhiều cách khác để cố gắng loại bỏ yếu tố thứ ba, và kết luận luôn kèm mức độ thận trọng.
Khi đọc tin, bạn có thể hỏi: nghiên cứu này là thí nghiệm hay chỉ là quan sát? Bài báo có nói về những yếu tố khác không? Kết quả đã được lặp lại ở nơi khác chưa?
Bài báo tốt thường tự trả lời mấy câu này. Bài báo chỉ có một câu giật tít thì không.
Dùng hiểu biết này khi nuôi con
Cha mẹ là đối tượng mà những tin tương quan nhắm tới nhiều nhất, vì ai cũng muốn làm điều tốt cho con. Một câu kiểu trẻ làm việc này thông minh hơn có thể khiến cả một thế hệ phụ huynh đổ xô theo.
Lần tới gặp một câu như vậy, thử làm ba bước nhỏ. Nghĩ ra ít nhất một yếu tố thứ ba có thể đứng sau. Nghĩ xem chiều ngược lại có hợp lý không. Và hỏi xem đây là thí nghiệm hay chỉ là quan sát.
Không cần làm nhà thống kê. Chỉ cần thói quen dừng lại một nhịp trước khi kết luận là đã tránh được rất nhiều quyết định vội vàng, và tránh được cả cảm giác tội lỗi không đáng có khi con mình không làm giống con số.
Thử nhớ lại lời khuyên nuôi dạy con nào bạn từng nghe mà dựa trên một câu tương quan. Bây giờ nhìn lại, bạn thấy yếu tố thứ ba nào có thể nằm phía sau?
Câu hỏi thường gặp
Tương quan là gì?
Tương quan là khi hai đại lượng có xu hướng thay đổi cùng nhau, cùng tăng, cùng giảm, hoặc cái này tăng cái kia giảm. Nó chỉ mô tả việc đi cùng nhau, không nói gì về nguyên nhân.
Yếu tố gây nhiễu là gì?
Là một yếu tố thứ ba ảnh hưởng tới cả hai thứ đang được so sánh, khiến chúng có vẻ liên quan tới nhau. Ví dụ trời nóng là yếu tố gây nhiễu giữa việc bán kem và số vụ đuối nước.
Nghiên cứu quan sát có vô giá trị không?
Không. Nghiên cứu quan sát rất quan trọng, nhất là khi không thể làm thí nghiệm. Chỉ là kết luận từ đó cần thận trọng hơn và cần được đối chiếu với nhiều bằng chứng khác.
Làm sao biết một bài báo nói về thí nghiệm hay quan sát?
Tìm các chữ như chia ngẫu nhiên, nhóm đối chứng cho thí nghiệm. Các chữ như khảo sát, theo dõi, phân tích dữ liệu có sẵn thường là quan sát. Nếu bài báo không nói rõ, hãy dè dặt hơn.
Có nên bỏ qua mọi lời khuyên dựa trên tương quan?
Không nên bỏ qua, chỉ nên cân nhắc. Nếu lời khuyên vô hại và dễ làm, như cho con ăn sáng, làm theo cũng tốt. Nếu tốn kém hoặc có rủi ro, hãy đòi hỏi bằng chứng mạnh hơn.
