Thiên kiến xác nhận là xu hướng tìm kiếm, ghi nhớ và tin những thông tin khớp với điều mình đã nghĩ sẵn, đồng thời lướt qua hoặc quên đi những gì trái ngược. Ai cũng có nó, kể cả người rất thông minh. Cách giảm không phải là cố gắng khách quan hơn, mà là tập thói quen chủ động đi tìm bằng chứng ngược.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Nếu phải chọn một khái niệm tâm lý mà mình muốn mọi người trẻ đều biết, mình sẽ chọn khái niệm này. Nó giải thích vì sao hai người cùng đọc một bài báo mà mỗi người lại thấy nó chứng minh cho quan điểm của mình.
Thiên kiến xác nhận hoạt động thế nào?
Nó hoạt động ở ba chỗ. Chỗ thứ nhất là tìm kiếm. Khi muốn biết một điều, ta thường gõ câu hỏi theo hướng mình đã tin. Người tin cà phê có hại gõ tác hại của cà phê. Người tin cà phê tốt gõ lợi ích của cà phê. Cả hai đều tìm thấy rất nhiều kết quả, và cả hai đều thêm chắc chắn.
Chỗ thứ hai là diễn giải. Cùng một bằng chứng mơ hồ, ta diễn giải theo hướng có lợi cho niềm tin của mình. Một đứa trẻ im lặng trong lớp: phụ huynh tin con giỏi thấy con đang suy nghĩ sâu, phụ huynh lo lắng thấy con đang có vấn đề.
Chỗ thứ ba là trí nhớ. Ta nhớ rõ những lần mình đoán đúng, quên nhanh những lần đoán sai. Người tin vào điềm báo nhớ mãi lần giấc mơ thành sự thật, còn hàng trăm giấc mơ chẳng thành gì thì quên sạch.
Ba chỗ này cộng lại tạo thành một vòng khép kín: càng tin, càng thấy bằng chứng, càng tin hơn.
Vì sao não lại làm vậy?
Không phải vì ta ngốc. Thiên kiến xác nhận là một lối tắt. Não phải xử lý rất nhiều thông tin mỗi ngày, và không thể xem xét lại mọi niềm tin từ đầu mỗi khi gặp một thông tin mới. Giữ niềm tin cũ và chỉ để ý những gì khớp với nó là cách tiết kiệm sức.
Lối tắt này thường có ích. Nếu bạn đã biết bếp nóng, bạn không cần kiểm tra lại mỗi lần. Vấn đề chỉ nảy sinh khi niềm tin cũ sai, hoặc khi thế giới đã thay đổi mà niềm tin chưa kịp đổi.
Còn một lý do nữa: niềm tin gắn với bản sắc. Nếu bạn là người ủng hộ một phương pháp nuôi con, thừa nhận phương pháp đó có điểm yếu có cảm giác như thừa nhận mình là cha mẹ chưa tốt. Não bảo vệ lòng tự trọng bằng cách lọc bớt thông tin khó chịu.
Hiểu như vậy giúp ta bớt tự trách, và bớt trách người khác. Ai cũng đang chạy trên cùng một bộ não.
Thiên kiến xác nhận trong đời sống hằng ngày
Trong việc đọc tin, thuật toán mạng xã hội khuếch đại nó lên. Bạn bấm thích những bài hợp ý, mạng xã hội đưa thêm bài hợp ý. Dần dần, bạn sống trong một căn phòng mà mọi bức tường đều vọng lại giọng của chính mình. Người ta gọi đó là buồng vang.
Trong nuôi dạy con, nó làm cha mẹ khó thấy con thật. Một khi đã dán nhãn con là đứa vụng về, mọi lần con làm đổ cốc nước đều thành bằng chứng, còn những lần con khéo léo thì không ai để ý.
Trong chọn trường, chọn nghề, ta hay hỏi ý kiến những người mình đoán sẽ đồng ý với mình. Một bạn đã muốn học một ngành thì tìm đọc những câu chuyện thành công của ngành đó, bỏ qua những người đã bỏ nghề.
Trong các mối quan hệ, ấn tượng đầu tiên về một người có thể khoá chặt cách ta nhìn họ suốt nhiều năm.
Những thói quen giúp giảm bớt
Thói quen thứ nhất: tìm kiếm cả hai chiều. Khi tra cứu một điều, gõ cả câu hỏi theo hướng ngược lại. Không chỉ lợi ích của cà phê, mà cả tác hại của cà phê, rồi so sánh chất lượng bằng chứng hai bên.
Thói quen thứ hai: hỏi điều gì sẽ khiến mình đổi ý. Trước khi đọc một bài về chủ đề mình có quan điểm mạnh, tự hỏi: bằng chứng nào mình sẽ chấp nhận là mình sai. Nếu không trả lời được, hãy thận trọng.
Thói quen thứ ba: có một người bạn hay cãi. Một người tin cậy, không cùng quan điểm, sẵn sàng nói thẳng. Những người bạn như vậy quý hơn vàng, vì họ nhìn thấy điểm mù mà mình không tự thấy được.
Thói quen thứ tư: ghi lại dự đoán. Khi đoán điều gì, viết ra. Sau đó đối chiếu. Cuốn sổ không thiên vị như trí nhớ.
Thừa nhận mình cũng có thiên kiến
Cái bẫy cuối cùng của thiên kiến xác nhận rất tinh vi: khi đã học về nó, ta dễ thấy nó ở người khác mà không thấy ở mình. Nhìn người kia và nghĩ, họ đang bị thiên kiến xác nhận đấy, trong khi chính mình cũng vậy.
Không ai thoát hẳn được. Mục tiêu không phải là trở nên hoàn toàn khách quan, điều đó không thể. Mục tiêu là biết mình có thiên kiến, và dựng những hàng rào nhỏ để nó không dắt mình đi quá xa.
Có một câu hỏi mình hay tự hỏi khi thấy mình quá chắc chắn: nếu mình sinh ra trong một gia đình khác, đọc những cuốn sách khác, mình có còn tin điều này không?
Câu hỏi đó không phải để làm mình hoang mang, mà để nhớ rằng niềm tin của mình cũng có lịch sử của nó. Niềm tin nào của bạn đáng được thử bằng câu hỏi ấy tuần này?
Câu hỏi thường gặp
Thiên kiến xác nhận có phải là cố chấp không?
Không hoàn toàn. Cố chấp là từ chối đổi ý dù đã thấy bằng chứng. Thiên kiến xác nhận thường diễn ra vô thức, ta không nhận ra mình đang lọc thông tin.
Người học cao có ít thiên kiến hơn không?
Không nhất thiết. Người thông minh có khi còn giỏi tìm lý lẽ bảo vệ niềm tin của mình hơn. Điều giúp giảm thiên kiến là thói quen tự kiểm tra, không phải bằng cấp.
Buồng vang trên mạng xã hội là gì?
Là tình trạng bạn chủ yếu thấy những nội dung giống quan điểm của mình, vì thuật toán và vì bạn tự chọn theo dõi người cùng suy nghĩ. Lâu dần, bạn tưởng ai cũng nghĩ như mình.
Có cách nào thoát khỏi buồng vang không?
Chủ động theo dõi một vài nguồn nghiêm túc có quan điểm khác, đọc báo trực tiếp thay vì chỉ đọc qua mạng xã hội, và trò chuyện trực tiếp với người ngoài vòng quen biết.
Làm sao giúp con nhận ra thiên kiến?
Khi con khẳng định điều gì, hỏi con: làm sao con biết, có trường hợp nào không đúng như vậy không. Kể cả những lần chính cha mẹ nhận ra mình đã sai, để con thấy đó là chuyện bình thường.
