Những ngụy biện hay gặp nhất trong tranh cãi trên mạng là công kích cá nhân, dựng người rơm, ép chọn một trong hai, dốc trượt, và lấy số đông làm lý lẽ. Nhận ra chúng không giúp bạn thắng mọi cuộc cãi, nhưng giúp bạn khỏi bị cuốn vào, và quan trọng hơn, khỏi tự mình dùng chúng lúc nóng đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Ai dùng mạng xã hội cũng từng đọc một chuỗi bình luận dài và thấy mệt, vì hai bên nói hoài mà chẳng tới đâu. Rất thường xuyên, lý do là những lập luận nghe có vẻ hợp lý nhưng thật ra hỏng từ gốc. Người ta gọi chúng là ngụy biện. Hôm nay mình nói về năm loại hay gặp nhất.
Công kích cá nhân: đánh người thay vì đánh lý lẽ
Đây là loại phổ biến nhất. Thay vì trả lời lập luận, người ta tấn công người nói. Bạn còn trẻ thì biết gì. Người như anh thì nói ai tin. Chị chưa có con thì đừng bàn chuyện nuôi con.
Vì sao đó là ngụy biện? Vì một lập luận đúng hay sai không phụ thuộc vào ai nói ra nó. Một người trẻ có thể đúng, một chuyên gia có thể sai. Muốn biết đúng sai, phải xem xét chính lập luận.
Cần phân biệt một chút. Nếu ai đó có lợi ích riêng trong chuyện đang bàn, ví dụ người bán thuốc khen thuốc của mình, thì nhắc tới lợi ích đó là hợp lý, vì nó cho ta lý do để kiểm tra kỹ hơn. Nhưng kiểm tra kỹ hơn, không phải bác bỏ ngay.
Khi bị công kích cá nhân, cách đáp bình tĩnh nhất là kéo về vấn đề: có thể bạn nói đúng về mình, nhưng lập luận của mình sai ở chỗ nào?
Người rơm: bóp méo ý người khác rồi đánh bản méo
Người rơm là khi ai đó diễn đạt lại ý của bạn theo một cách cực đoan hoặc ngớ ngẩn hơn, rồi phản bác cái phiên bản đó. Như dựng một hình nộm bằng rơm rồi đánh ngã nó, dễ hơn nhiều so với đánh người thật.
Ví dụ: một người viết, mình nghĩ học sinh nên bớt học thêm để có thời gian nghỉ ngơi. Người khác đáp: vậy là bạn muốn con nít chơi suốt ngày, không cần học gì hết à. Ý ban đầu là bớt, bị bóp thành không cần học.
Người rơm rất hay xuất hiện trên mạng vì bình luận ngắn, người ta đọc lướt và phản ứng với cái mình tưởng là đã đọc.
Cách đáp: nhắc lại chính xác điều mình đã nói, và hỏi người kia có phản đối chính điều đó không. Và tự nhắc mình: trước khi phản bác ai, hãy chắc là mình đang phản bác đúng điều họ nói.
Ép chọn một trong hai
Loại này đưa ra hai lựa chọn như thể không còn gì khác. Hoặc là bạn ủng hộ hoàn toàn, hoặc là bạn chống lại. Hoặc cho con dùng điện thoại thoải mái, hoặc cấm tiệt. Hoặc giữ truyền thống, hoặc chạy theo phương Tây.
Đời thực hiếm khi chỉ có hai lựa chọn. Giữa cấm tiệt và thoải mái có vô số mức: cho dùng giờ nào, dùng làm gì, dùng ở đâu. Ép chọn một trong hai làm người ta phải đứng vào một phe, và cuộc tranh luận thành cuộc chiến giữa hai phe.
Ngụy biện này đặc biệt dễ lây vì nó đơn giản hoá vấn đề, mà đầu óc ta thích sự đơn giản.
Cách đáp: hỏi, còn lựa chọn nào khác không. Chỉ riêng câu hỏi này thường đã mở ra cả một vùng ở giữa mà hai bên đều bỏ quên.
Dốc trượt và số đông
Dốc trượt là lập luận rằng một bước nhỏ chắc chắn sẽ dẫn tới một chuỗi hậu quả tồi tệ. Cho con chơi trò chơi điện tử một giờ, rồi nó sẽ nghiện, rồi bỏ học, rồi hỏng cả đời. Mỗi mắt xích nghe có vẻ có thể xảy ra, nhưng không mắt xích nào được chứng minh là chắc chắn.
Không phải mọi lập luận về hậu quả đều là dốc trượt. Nếu có bằng chứng rằng bước này thường dẫn tới bước kia, thì đó là lập luận hợp lý. Ngụy biện nằm ở chỗ coi mỗi bước là tất yếu mà không có bằng chứng.
Ngụy biện số đông là coi điều nhiều người tin là đúng. Ai cũng làm vậy mà. Bài này được mấy nghìn lượt chia sẻ đấy. Nhưng số đông đã sai rất nhiều lần trong lịch sử, và số lượt chia sẻ đo mức lan truyền, không đo sự thật.
Cả hai loại này đều đánh vào cảm xúc: dốc trượt đánh vào nỗi sợ, số đông đánh vào nhu cầu thuộc về một nhóm.
Nhận ra rồi thì làm gì?
Điều đầu tiên: đừng biến danh sách ngụy biện thành vũ khí. Có những người học được tên các ngụy biện rồi đi khắp nơi dán nhãn, bạn đang ngụy biện người rơm đấy, như thể gọi tên là thắng. Làm vậy thì chính mình lại rơi vào một kiểu ngụy biện khác: bác bỏ cả ý kiến chỉ vì cách nói có lỗi.
Một người có thể dùng lập luận hỏng mà kết luận vẫn đúng. Nhận ra ngụy biện chỉ cho bạn biết lập luận đó chưa đủ, không cho bạn biết kết luận sai.
Điều thứ hai: dùng hiểu biết này để kiểm tra chính mình trước. Lần tới khi bạn viết một bình luận lúc bực, đọc lại một lần và hỏi: mình có đang đánh người thay vì đánh lý lẽ không, mình có đang bóp méo ý họ không.
Và điều thứ ba: biết khi nào nên rời cuộc tranh cãi. Không phải cuộc nào cũng đáng. Có khi điều khôn ngoan nhất là tắt màn hình và đi pha một ấm trà. Cuộc tranh cãi gần nhất bạn tham gia, bạn có nhận ra ngụy biện nào trong đó không, ở cả hai phía?
Câu hỏi thường gặp
Ngụy biện là gì?
Ngụy biện là lập luận có lỗi về lô gích nhưng nghe có vẻ thuyết phục. Người dùng ngụy biện không nhất thiết cố ý lừa, nhiều khi chính họ cũng không nhận ra.
Có bao nhiêu loại ngụy biện?
Có rất nhiều loại đã được đặt tên, tuỳ cách phân chia. Không cần thuộc hết, chỉ cần nắm chắc vài loại phổ biến là đã nhận ra được phần lớn lập luận hỏng hằng ngày.
Dựa vào chuyên gia có phải là ngụy biện không?
Không, nếu chuyên gia đó thật sự am hiểu đúng lĩnh vực đang bàn và ý kiến của họ phù hợp với giới chuyên môn. Thành ngụy biện khi dựa vào danh tiếng của một người ở lĩnh vực khác.
Làm sao dạy con nhận ra ngụy biện?
Chơi trò tìm lỗi trong quảng cáo hoặc trong những câu nói quen thuộc. Hỏi con: câu này có hợp lý không, vì sao. Trẻ thường rất thích trò này và học rất nhanh.
Có nên chỉ ra ngụy biện khi tranh luận với người lớn tuổi?
Nên chỉ ra một cách nhẹ nhàng, không dùng thuật ngữ. Thay vì nói bác đang ngụy biện, có thể hỏi: nhưng nếu vậy thì trường hợp này giải thích thế nào hả bác.
