Trước khi chia sẻ một thông tin, dành năm phút làm năm việc. Nhận ra mình đang bị kích cảm xúc gì. Tìm nguồn gốc đầu tiên của tin. Đọc quá tiêu đề. Kiểm tra ngày tháng. Và xem những nguồn đáng tin khác nói gì. Năm phút ấy chặn được phần lớn tin sai trước khi nó đi qua tay bạn.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Tin sai lan nhanh không phải vì người chia sẻ xấu, mà vì người chia sẻ thường tốt: họ muốn cảnh báo người thân, muốn giúp đỡ, muốn lên tiếng. Chính lòng tốt vội vàng là đường cao tốc của tin sai. Tập này nói về cách giữ lòng tốt mà bớt vội.
Bước một: để ý cảm xúc của chính mình
Tin sai thường được làm ra để kích một cảm xúc mạnh: sợ hãi, phẫn nộ, thương xót, hoặc hả hê. Khi đọc một tin và thấy tim đập nhanh, muốn chia sẻ ngay, đó chính là lúc nên dừng lại.
Không phải tin gây xúc động nào cũng sai. Nhưng cảm xúc mạnh làm ta bỏ qua bước kiểm tra. Ta chia sẻ trong vài giây, trước khi phần đầu óc bình tĩnh kịp lên tiếng.
Mẹo đơn giản: nếu một tin khiến bạn rất giận hoặc rất sợ, hãy đợi ít nhất vài phút trước khi chia sẻ. Đi rót cốc nước, quay lại đọc lần nữa. Nhiều khi đọc lần hai, bạn đã thấy chỗ đáng ngờ.
Cũng để ý khi một tin khiến bạn rất hả hê, vì nó xác nhận đúng điều bạn vẫn nghĩ về một nhóm người nào đó. Đó là loại tin ta ít kiểm tra nhất.
Bước hai: tìm nguồn gốc đầu tiên
Rất nhiều tin trên mạng là bản chép lại của bản chép lại. Mỗi lần chép, một chi tiết bị thay đổi, một con số bị phóng lên, một câu bị cắt khỏi ngữ cảnh. Muốn biết thật, phải tìm về bản đầu tiên.
Hỏi: ai là người đầu tiên nói điều này? Một cơ quan chính thức, một tờ báo có toà soạn, một nhà nghiên cứu có tên tuổi, hay một tài khoản không rõ ai? Nếu bài viết chỉ nói theo nguồn tin, theo một chuyên gia, mà không nêu tên hay nguồn cụ thể, hãy dè dặt.
Nếu tin dẫn lời một cơ quan nhà nước, hãy vào trang chính thức của cơ quan đó xem có thông báo không. Nếu dẫn một nghiên cứu, hãy tìm xem nghiên cứu đó có thật và nói đúng như vậy không.
Nhiều tin sai sụp đổ ngay ở bước này: không tìm thấy nguồn gốc nào cả, chỉ có hàng trăm bản chép giống nhau.
Bước ba và bốn: đọc quá tiêu đề, xem ngày tháng
Tiêu đề được viết để thu hút, không phải để chính xác. Rất nhiều lần, nội dung bài báo nói một điều nhẹ nhàng hơn hẳn tiêu đề. Tiêu đề nói một chất phổ biến gây ung thư, còn trong bài là ở liều rất cao, trên động vật, trong điều kiện thí nghiệm. Đọc hết bài trước khi chia sẻ.
Ngày tháng là cái bẫy hay gặp nhất. Một tin cũ từ nhiều năm trước bị chia sẻ lại như thể mới xảy ra. Một bức ảnh lũ lụt ở nơi khác, năm khác, được gán vào một sự kiện hôm nay.
Với ảnh, bạn có thể dùng công cụ tìm kiếm bằng hình ảnh để xem bức ảnh đã từng xuất hiện ở đâu, từ khi nào. Công cụ này có sẵn trên các trình duyệt phổ biến, vài lần bấm là dùng được.
Nếu một bức ảnh xuất hiện trên mạng từ nhiều năm trước, nó không thể là ảnh của sự kiện hôm qua.
Bước năm: người khác nói gì?
Nếu một chuyện thật sự lớn xảy ra, nhiều nguồn tin độc lập sẽ đưa tin. Nếu chỉ có một nguồn duy nhất nói về một chuyện động trời, trong khi các báo lớn im lặng, đó là dấu hiệu đáng ngờ.
Nhưng cẩn thận: nhiều trang cùng đưa tin không có nghĩa là nhiều nguồn độc lập. Nếu tất cả đều chép từ một bài gốc, thì vẫn chỉ là một nguồn. Hãy xem họ có tự xác minh không, có thông tin riêng không.
Các trang kiểm chứng thông tin, tức là những trang chuyên đi xác minh tin đồn, cũng là nơi tốt để tra. Tìm tên sự việc kèm chữ tin giả hoặc sự thật, nhiều khi đã có người kiểm tra giúp bạn.
Nếu sau năm phút mà vẫn không chắc, lựa chọn an toàn nhất là không chia sẻ. Không ai trách bạn vì đã không chia sẻ một tin chưa rõ.
Khi người thân chia sẻ tin sai
Đây là phần khó nhất, vì nó không còn là chuyện kỹ thuật mà là chuyện tình cảm. Nhóm gia đình trên điện thoại thường là nơi tin sai lan nhanh nhất, và người chia sẻ thường là người ta thương.
Đừng sửa công khai trước mặt cả nhóm. Nhắn riêng, nhẹ nhàng. Cô ơi, con thấy tin này hình như là ảnh cũ từ mấy năm trước, con gửi cô xem nguồn này. Chìa khoá là giữ thể diện cho người kia.
Hiểu vì sao họ chia sẻ. Thường là vì lo cho con cháu, vì muốn cảnh báo. Ghi nhận điều đó trước: con biết cô lo cho mọi người. Rồi mới nói về tin.
Và tốt nhất là dạy trước chứ không sửa sau. Một buổi chiều ngồi cùng ông bà, chỉ cách tìm ảnh bằng hình ảnh, cách xem ngày tháng, có giá trị hơn trăm lần nhắc sau. Người thân nào trong nhà bạn sẽ vui khi được ngồi học cùng?
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một trang tin có đáng tin không?
Xem trang có toà soạn rõ ràng, có tên người viết, có mục đính chính khi sai, và có lịch sử hoạt động lâu dài không. Trang không rõ ai đứng sau, toàn tiêu đề giật gân thì nên dè dặt.
Tin sai và tin giả khác nhau không?
Tin sai có thể do nhầm lẫn, không cố ý. Tin giả thường được cố tình làm ra để lừa. Với người đọc, cách kiểm tra giống nhau, nhưng biết sự khác biệt giúp bạn bớt vội trách người chia sẻ.
Video có bị làm giả không?
Có. Video có thể bị cắt ghép, bị gán sai bối cảnh, và gần đây có thể được tạo bằng công nghệ. Kiểm tra nguồn gốc video quan trọng như kiểm tra ảnh.
Lỡ chia sẻ tin sai thì làm gì?
Gỡ bài hoặc đăng thêm một dòng đính chính, nói rõ mình đã kiểm tra lại và thấy tin chưa đúng. Việc này không làm bạn mất mặt, ngược lại giúp người khác tin bạn hơn.
Trẻ em có cần học kiểm tra thông tin không?
Rất cần, ngay từ khi con bắt đầu dùng mạng. Có thể biến thành trò chơi: cùng con đoán một tin là thật hay giả, rồi cùng đi tìm nguồn.
