Xem phim sâu hơn là để ý không chỉ chuyện gì xảy ra, mà còn cách bộ phim kể chuyện đó: khung hình được đặt ra sao, ánh sáng và màu sắc nói gì, âm thanh làm gì, nhịp cắt nhanh hay chậm, và những gì bị giấu khỏi màn hình. Xem lại những cảnh hay, trò chuyện sau khi xem và đọc thêm một chút giúp một bộ phim ở lại với bạn lâu hơn nhiều.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Phim là môn nghệ thuật mà gần như ai cũng tiêu thụ hằng tuần, nhưng ít ai được dạy cách xem. Ta học đọc văn ở trường, nhưng không ai dạy đọc phim. Tập này là vài chiếc chìa khoá, không cần học điện ảnh, chỉ cần tò mò thêm một chút.
Phim kể chuyện bằng hình, không chỉ bằng lời
Nhiều người xem phim như nghe một câu chuyện: theo dõi thoại, theo dõi cốt truyện, hết. Nhưng một bộ phim tốt nói rất nhiều điều mà không cần lời thoại.
Thử để ý khung hình. Một nhân vật bị đặt nhỏ xíu ở góc một khung hình rộng thường gợi cảm giác cô đơn, lạc lõng. Một nhân vật bị quay từ dưới lên trông có quyền lực. Hai nhân vật cãi nhau mà bị chia bởi một khung cửa, một cột nhà, có thể đang được đạo diễn nói rằng giữa họ có một bức tường.
Ánh sáng và màu cũng nói. Một bộ phim có thể chuyển dần từ màu ấm sang màu lạnh khi câu chuyện đi vào bi kịch. Một nhân vật có nửa mặt chìm trong bóng tối có khi đang giấu một phần con người mình.
Bạn không cần biết thuật ngữ. Chỉ cần hỏi: vì sao cảnh này lại được quay như thế này mà không phải cách khác.
Âm thanh: nửa kia của bộ phim
Âm thanh thường bị bỏ qua vì nó tác động mà ta không nhận ra. Thử xem một cảnh hồi hộp mà tắt tiếng, bạn sẽ thấy nó mất gần hết sức mạnh.
Để ý nhạc nền. Nó đang bảo bạn cảm thấy gì. Có khi nhạc vui vang lên trên một cảnh buồn, tạo cảm giác lệch lạc, và đó là cố ý. Có khi không có nhạc gì cả, chỉ có tiếng gió, tiếng xe, và sự im lặng đó làm cảnh phim thật hơn.
Để ý những âm thanh nhỏ: tiếng kim đồng hồ, tiếng mưa, tiếng bước chân. Người làm âm thanh cho phim đặt từng tiếng một cách có chủ ý.
Một bài tập thú vị: nhắm mắt nghe một cảnh phim mình đã xem. Bạn sẽ nghe thấy những thứ trước đó chưa từng để ý.
Nhịp dựng và những gì bị giấu
Dựng phim là việc ghép các cảnh quay lại với nhau. Nhịp cắt nhanh tạo cảm giác gấp gáp, hỗn loạn. Một cảnh quay dài không cắt tạo cảm giác căng thẳng hoặc chân thực, vì ta không được nghỉ, phải sống cùng nhân vật từng giây.
Thử đếm nhẩm trong một cảnh hành động và một cảnh trò chuyện, xem mỗi cảnh quay kéo dài bao lâu trước khi cắt. Bạn sẽ thấy sự khác biệt rõ rệt, và thấy đạo diễn đang điều khiển nhịp tim của bạn.
Điều mình thích nhất là để ý những gì bị giấu. Một bộ phim không cho bạn thấy cảnh bạo lực mà chỉ cho nghe tiếng động, hoặc chỉ cho thấy khuôn mặt người chứng kiến, thường mạnh hơn cho thấy tất cả. Trí tưởng tượng của người xem được mời vào làm việc.
Hỏi: bộ phim đã chọn không cho mình thấy gì, và vì sao.
Xem lại và nói chuyện sau khi xem
Lần đầu xem phim, ta bị cuốn theo câu chuyện, muốn biết chuyện gì xảy ra tiếp. Lần thứ hai, khi đã biết kết, ta mới rảnh để thấy cách bộ phim được làm. Nhiều chi tiết gieo từ đầu phim chỉ hiện ra khi xem lại.
Không cần xem lại cả phim. Chọn một cảnh làm bạn ấn tượng nhất, xem lại nó hai ba lần, mỗi lần để ý một thứ: lần này khung hình, lần sau âm thanh.
Và nói chuyện. Sau khi xem, thay vì chỉ hỏi nhau hay không, thử hỏi: cảnh nào đọng lại nhất, vì sao. Nhân vật nào mình hiểu, nhân vật nào mình thấy khó hiểu. Cái kết có hợp lý không.
Những cuộc trò chuyện ấy biến xem phim từ một hoạt động giải trí một mình thành một hoạt động khai phóng thật sự.
Mở rộng khẩu vị
Nếu chỉ xem một loại phim, bạn chỉ quen một thứ ngôn ngữ. Thử xem phim từ nhiều nước, nhiều thời kỳ khác nhau. Phim cũ đen trắng, phim nghệ thuật chậm rãi, phim tài liệu, phim hoạt hình dành cho người lớn.
Đừng quên phim Việt Nam. Có những bộ phim Việt kinh điển mà nhiều bạn trẻ chưa từng xem, và xem chúng là một cách hiểu lịch sử, đời sống và cảm xúc của những thế hệ trước.
Phim chậm có thể khó lúc đầu với người quen nhịp nhanh. Hãy cho mình một cơ hội: tắt điện thoại, xem liền một mạch, không tua. Sự chậm đó có khi là cả một trải nghiệm.
Nếu có điều kiện, thử lập một nhóm xem phim nhỏ với vài người bạn, mỗi tháng một phim, mỗi lần một người chọn. Bộ phim nào bạn từng xem một lần và vẫn nghĩ về nó tới bây giờ, và bạn có muốn xem lại nó bằng con mắt mới không?
Câu hỏi thường gặp
Không học điện ảnh có phân tích phim được không?
Được. Chỉ cần tập để ý khung hình, âm thanh, nhịp dựng và tự hỏi vì sao. Sách nhập môn về ngôn ngữ điện ảnh sẽ giúp bạn có thêm chữ để gọi tên những gì mình thấy.
Xem phim trên điện thoại có làm giảm trải nghiệm?
Có phần. Màn hình nhỏ làm mất chi tiết khung hình, loa nhỏ làm mất âm thanh. Với những phim đẹp về hình ảnh, nên xem trên màn hình lớn và dùng tai nghe tốt.
Có nên đọc bài phê bình trước khi xem phim?
Nên đọc sau. Đọc trước dễ bị lộ nội dung và bị dẫn dắt cách nhìn. Xem xong, đọc phê bình giúp bạn so sánh cảm nhận của mình với người khác.
Cho trẻ em xem phim thế nào để con học được nhiều?
Chọn phim hợp lứa tuổi, xem cùng con, và nói chuyện sau khi xem. Hỏi con cảm thấy gì, thích nhân vật nào, nếu là con thì con làm gì.
Phim tài liệu có cần xem theo cách khác không?
Phim tài liệu cũng là một cách kể chuyện có lựa chọn. Hãy để ý người làm phim chọn quay gì, bỏ gì, và phim đang muốn thuyết phục bạn điều gì.
