Muốn xem tranh ở bảo tàng mà không thấy chán, hãy xem ít mà xem lâu. Chọn vài bức làm bạn dừng chân, đứng trước mỗi bức vài phút, nhìn tổng thể từ xa rồi lại gần xem chi tiết, để ý cảm giác của chính mình, và chỉ đọc chú thích sau khi đã tự nhìn. Cách này biến một buổi đi bảo tàng mệt mỏi thành một cuộc trò chuyện.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Nhiều người kể với mình về trải nghiệm bảo tàng giống nhau: đi hết phòng này sang phòng khác, mỗi bức liếc vài giây, đọc tấm biển nhỏ, chụp một tấm ảnh, rồi ra về với đôi chân mỏi và cảm giác chẳng nhớ gì. Không phải vì bạn không hiểu nghệ thuật. Chỉ là cách xem chưa đúng nhịp.
Vì sao đi bảo tàng hay thấy chán?
Lý do lớn nhất là xem quá nhiều. Một bảo tàng có thể có hàng trăm tác phẩm. Cố gắng xem hết giống như cố ăn hết một bữa tiệc trăm món: tới món thứ hai mươi, bạn không còn nếm được gì nữa. Mắt và đầu có giới hạn.
Lý do thứ hai là xem quá nhanh. Người ta hay bảo nhau rằng khách tham quan thường chỉ dừng trước mỗi bức tranh vài giây. Trong vài giây, bạn chỉ kịp nhận ra đây là tranh phong cảnh hay chân dung, chưa kịp thấy gì hơn.
Lý do thứ ba là đọc chú thích trước khi nhìn. Tấm biển nhỏ cho bạn tên tác giả, năm, chất liệu, có khi một câu nhận định. Đọc xong, bạn nhìn bức tranh để xác nhận điều đã đọc, thay vì tự thấy.
Cả ba đều sửa được, và sửa rất dễ.
Xem ít mà lâu: bắt đầu thế nào?
Trước khi vào, tự hứa với mình: hôm nay chỉ xem kỹ năm bức. Đi một vòng nhanh qua các phòng, để ý bức nào làm mình dừng lại, dù chỉ vì một màu sắc lạ hay một khuôn mặt. Rồi quay lại với năm bức đó.
Trước mỗi bức, đứng ít nhất vài phút. Nghe thì ngắn, nhưng khi thử bạn sẽ thấy vài phút đứng yên nhìn một bức tranh là rất lâu. Phút đầu tiên thường hơi sốt ruột. Sang phút thứ hai, mắt bắt đầu thấy những thứ lúc đầu không thấy.
Nhìn từ xa trước để thấy tổng thể: bố cục, mảng sáng tối, hướng mắt bị kéo đi. Rồi lại gần để thấy nét cọ, lớp màu, những chi tiết nhỏ ở góc tranh.
Với tranh sơn mài Việt Nam, thử đổi góc đứng. Lớp vàng bạc, vỏ trứng và son thay đổi theo ánh sáng, đứng lệch sang một bên bạn sẽ thấy bức tranh khác hẳn. Đó là cái đẹp mà ảnh chụp không giữ được.
Hỏi bức tranh vài câu
Khi không biết nhìn gì, hãy hỏi. Câu thứ nhất: mình thấy gì. Chỉ mô tả, không đánh giá. Một người phụ nữ ngồi, áo trắng, tay đặt trên đùi, sau lưng có cây.
Câu thứ hai: điều gì trong tranh làm mình nghĩ vậy. Nếu thấy bức tranh buồn, cái gì làm nó buồn: màu, dáng người, khoảng trống, ánh sáng.
Câu thứ ba: mình còn thấy gì nữa. Câu này ép mắt quay lại nhìn tiếp, và thường là lúc bạn phát hiện một chi tiết mà người vẽ đã cài vào.
Ba câu hỏi này được nhiều bảo tàng trên thế giới dùng trong chương trình cho trẻ em và người mới, vì chúng đơn giản mà hiệu quả. Chúng không đòi hỏi bạn biết gì về lịch sử nghệ thuật, chỉ đòi hỏi bạn nhìn thật.
Để ý cảm giác, rồi mới đọc
Cảm giác của bạn trước một bức tranh là thông tin quý. Thích, khó chịu, bối rối, bình yên, đều đáng để ý. Đừng vội bỏ qua cảm giác khó chịu. Nhiều tác phẩm được làm ra chính để gây cảm giác đó.
Sau khi đã nhìn và cảm, mới đọc chú thích. Lúc này, những thông tin về tác giả, năm tháng, bối cảnh sẽ trả lời những câu hỏi bạn đã có sẵn, thay vì áp lên bạn một cách nhìn.
Có khi chú thích làm bạn nhìn bức tranh khác đi hoàn toàn. Biết rằng một bức tranh được vẽ trong thời chiến, khi hoạ sĩ thiếu vật liệu, làm bạn thấy những mảng màu đơn sơ có ý nghĩa khác.
Nếu bảo tàng có thuyết minh bằng người, hãy tham gia. Một người hướng dẫn giỏi có thể mở ra những lớp mà bạn tự xem không thấy.
Đi bảo tàng cùng con và những lần sau
Với trẻ em, quy tắc xem ít mà lâu càng quan trọng. Chọn ba bức, chơi trò tìm đồ vật trong tranh, hỏi con nếu con bước vào bức tranh thì con nghe thấy gì. Dừng lại khi con còn muốn xem, đừng đợi con chán.
Mua một tấm bưu thiếp của bức mình thích nhất, về nhà dán lên tủ lạnh. Bức tranh sẽ tiếp tục sống với bạn sau buổi tham quan.
Và quay lại. Cùng một bảo tàng, đi lần hai, lần ba, bạn sẽ có những bức tranh quen, như gặp lại bạn cũ. Nhiều người yêu nghệ thuật có vài bức tranh ruột mà họ ghé thăm mỗi lần tới.
Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều tỉnh thành có bảo tàng mỹ thuật và phòng tranh mở cửa cho công chúng. Lần tới đi ngang một nơi như vậy, bạn thử vào, chọn đúng một bức, và đứng trước nó thật lâu. Bạn nghĩ mình sẽ thấy gì ở phút thứ ba?
Câu hỏi thường gặp
Không biết gì về hội hoạ có xem tranh được không?
Hoàn toàn được. Nhìn chậm và để ý cảm giác của mình là đủ để bắt đầu. Kiến thức về lịch sử nghệ thuật sẽ làm trải nghiệm phong phú hơn, nhưng không phải điều kiện bắt buộc.
Tranh sơn mài khác tranh sơn dầu ở chỗ nào?
Sơn mài dùng nhựa cây sơn, qua nhiều lớp phủ và mài, có thể gắn vàng bạc, vỏ trứng, tạo độ sâu và ánh riêng. Sơn dầu dùng màu pha dầu, vẽ trên vải, màu có thể đắp dày hoặc láng mỏng.
Có nên chụp ảnh tranh trong bảo tàng?
Nếu bảo tàng cho phép, có thể chụp bức mình thích để nhớ. Nhưng hãy nhìn thật kỹ trước khi chụp, vì chụp ảnh dễ thay thế việc nhìn.
Đi bảo tàng một mình hay đi cùng người khác?
Mỗi cách một cái hay. Đi một mình giúp bạn theo nhịp của mình. Đi cùng người khác cho bạn những cuộc trò chuyện về tranh, và mỗi người thường thấy một điều khác.
Làm sao để trẻ con không chán khi đi bảo tàng?
Đi ngắn, chọn ít tác phẩm, biến thành trò chơi tìm kiếm và kể chuyện. Cho con chọn bức tranh con thích nhất và hỏi vì sao, không có câu trả lời đúng sai.
