Đứng trước một bức tranh trừu tượng, câu con mình cũng vẽ được là phản ứng rất tự nhiên, và không có gì đáng xấu hổ. Nhưng tranh trừu tượng của những hoạ sĩ lớn là kết quả của nhiều năm lựa chọn có chủ ý: màu nào, đặt ở đâu, lớn bao nhiêu, bỏ đi cái gì. Cách xem là hỏi bức tranh làm mình cảm thấy gì, và nó đã chọn bỏ đi những gì để đạt được cảm giác đó.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Tập này không nhằm thuyết phục bạn phải thích tranh trừu tượng. Bạn hoàn toàn có quyền không thích. Nhưng mình mong sau tập này, bạn không thích vì đã nhìn kỹ, chứ không phải vì đã gạt đi từ giây đầu tiên.
Vì sao nhìn tranh trừu tượng dễ thấy bực?
Ta quen đánh giá tranh bằng một thước đo: có giống thật không, có khéo tay không. Một bức chân dung giống như ảnh, ai cũng thấy tài. Một bức chỉ có vài mảng màu, thước đo đó không dùng được, nên ta thấy bị lừa.
Thêm nữa, tranh trừu tượng thường đi kèm những lời giới thiệu khó hiểu, những con số mua bán gây sốc. Người xem dễ cảm thấy có một thế giới khép kín đang cười nhạo mình.
Cảm giác đó có phần đúng: thế giới nghệ thuật có lúc làm màu thật. Nhưng nếu dừng ở đó, ta bỏ lỡ một điều thú vị: tranh trừu tượng đặt ra một câu hỏi khác hẳn. Không phải vẽ cái gì, mà vẽ như thế nào thì gây ra cảm giác gì.
Giống âm nhạc không lời. Không ai hỏi bản nhạc này vẽ cái gì. Ta chỉ hỏi nó làm ta cảm thấy ra sao.
Con đường đi tới trừu tượng
Nhiều hoạ sĩ trừu tượng nổi tiếng bắt đầu bằng tranh rất tả thực. Piet Mondrian, người nổi tiếng với những bức ô vuông đỏ vàng xanh kẻ đường đen, từng vẽ phong cảnh, cối xay gió, cây cối rất bình thường.
Có một loạt tranh vẽ cây của ông cho thấy rõ con đường ấy. Bức đầu là một cái cây nhận ra được. Những bức sau, cành lá dần thành đường cong, rồi thành các đường ngang dọc, cho tới khi chỉ còn lại nhịp điệu. Ông không vẽ bừa, ông lọc dần cái cây xuống thứ mà ông cho là cốt lõi.
Wassily Kandinsky, một trong những người tiên phong, rất say mê âm nhạc và tin rằng màu sắc có thể tác động tới tâm hồn như âm thanh. Với ông, một bức tranh có thể giống một bản nhạc.
Biết con đường đó, bạn sẽ thấy những bức ô vuông không phải là điểm xuất phát, mà là điểm đến sau nhiều năm.
Vậy trẻ con vẽ khác ở đâu?
Tranh của trẻ con có thể rất đẹp, đầy tự do và năng lượng. Nhiều hoạ sĩ lớn ngưỡng mộ điều đó. Có một câu thường được gán cho Picasso, đại ý rằng ông mất bốn năm để vẽ như Raphael và cả đời để vẽ như một đứa trẻ. Dù ông có nói đúng như vậy không, ý đó cho thấy sự hồn nhiên là thứ khó giữ.
Khác biệt nằm ở sự lựa chọn và sự lặp lại có chủ ý. Trẻ con vẽ một bức đẹp, nhưng thường không vẽ lại được bức đó theo ý muốn, không giải thích được vì sao đặt màu đỏ ở đây mà không phải ở kia, và không phát triển một ý tưởng qua hàng trăm bức.
Một hoạ sĩ trừu tượng có thể dành nhiều tuần cho một đường ranh giới giữa hai mảng màu. Dày hơn một chút, nhạt hơn một chút, bức tranh đổi cảm giác.
Nói vậy không phải để hạ tranh trẻ con. Chỉ là hai việc khác nhau, dù kết quả nhìn qua có vẻ giống.
Cách xem cho người thấy khó hiểu
Bước một: đứng lâu hơn bình thường. Tranh trừu tượng thường cần thời gian hơn tranh tả thực, vì không có câu chuyện để mắt bám vào.
Bước hai: để ý cảm giác thân thể. Có những bức tranh màu lớn khiến người ta thấy như bị hút vào, có bức làm thấy căng, có bức làm thấy yên. Cảm giác đó chính là nội dung.
Bước ba: hỏi bức tranh đã bỏ đi những gì. Không có hình người, không có phối cảnh, không có câu chuyện. Vậy nó giữ lại gì: màu, nhịp, kết cấu bề mặt, tỉ lệ. Hãy nhìn vào những thứ còn lại.
Bước bốn: nhìn nhiều tranh của cùng một hoạ sĩ. Một bức đơn lẻ có thể khó hiểu. Nhìn hai mươi bức, bạn bắt đầu thấy ngôn ngữ riêng của người đó, những gì họ lặp lại, những gì họ thử.
Không thích cũng được
Sau khi nhìn kỹ, nếu bạn vẫn không thích, không sao cả. Không ai bắt ai phải thích mọi loại nghệ thuật. Có người mê nhạc giao hưởng mà không chịu nổi nhạc điện tử, và ngược lại.
Điều khác biệt là giờ bạn không thích vì đã xem, không phải vì định kiến. Và bạn có thể nói rõ vì sao mình không thích: vì màu quá gắt, vì cảm thấy lạnh, vì không tìm thấy điều gì để kết nối. Đó là một nhận xét nghệ thuật thật sự.
Còn với con bạn, nếu con thích vẽ những mảng màu không giống cái gì cả, hãy hỏi con cảm thấy gì khi vẽ, chứ đừng hỏi con vẽ cái gì đây. Câu hỏi thứ hai vô tình dạy con rằng tranh phải giống một cái gì đó.
Lần tới gặp một bức tranh trừu tượng, thử đứng thêm một phút so với bình thường. Bạn nghĩ phút thêm ấy sẽ đổi được điều gì?
Câu hỏi thường gặp
Nghệ thuật trừu tượng bắt đầu từ khi nào?
Nghệ thuật trừu tượng theo nghĩa hiện đại phát triển mạnh ở châu Âu vào đầu thế kỷ hai mươi, với những người như Kandinsky, Mondrian, Malevich. Tuy vậy, hoa văn trừu tượng đã có trong nghệ thuật trang trí của nhiều nền văn hoá từ rất lâu.
Vì sao tranh trừu tượng có giá rất cao?
Giá tranh phụ thuộc nhiều yếu tố như vị trí của hoạ sĩ trong lịch sử nghệ thuật, độ hiếm và thị trường sưu tập. Giá bán không phải thước đo duy nhất của giá trị nghệ thuật.
Việt Nam có hoạ sĩ trừu tượng không?
Có. Nhiều hoạ sĩ Việt Nam đã và đang sáng tác theo hướng trừu tượng, kể cả trên chất liệu sơn mài. Các phòng tranh đương đại ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh là nơi tốt để xem.
Làm sao dạy con cảm thụ tranh trừu tượng?
Hỏi con bức tranh làm con nghĩ tới âm thanh gì, mùi gì, thời tiết gì. Trẻ con thường rất tự nhiên với tranh trừu tượng vì chưa bị ràng buộc bởi ý tranh phải giống thật.
Tự vẽ tranh trừu tượng có dễ không?
Bắt đầu thì dễ, làm hay thì khó. Thử vẽ vài bức để cảm nhận việc chọn màu và bố cục, bạn sẽ thấy tôn trọng hơn những người làm điều đó cả đời.
