Nói chuyện triết học với trẻ con không đòi hỏi bố mẹ phải biết triết học. Chỉ cần đón nhận những câu hỏi lớn mà con tự đặt ra, hỏi lại con thay vì trả lời ngay, chấp nhận rằng có những câu không có đáp án, và cùng con nghĩ tiếp qua những câu chuyện gần gũi.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Nếu bạn có con nhỏ, chắc bạn từng bị hỏi những câu như: chết rồi đi đâu, sao con là con mà không phải bạn kia, con mèo có biết nó là con mèo không. Nhiều bố mẹ lúng túng, gạt đi, hoặc trả lời cho xong. Tập này muốn nói rằng đó chính là những khoảnh khắc quý nhất.
Trẻ con là những nhà triết học tự nhiên
Trước khi được dạy rằng có những câu không nên hỏi, trẻ con hỏi mọi thứ. Và rất nhiều câu hỏi của chúng là câu hỏi triết học thật sự: về bản thân, về cái chết, về công bằng, về thực tại.
Một bé năm tuổi hỏi: nếu con ngủ mơ thấy mình đang thức thì sao mình biết lúc nào là thật. Đó là câu hỏi mà các triết gia đã bàn hàng nghìn năm.
Một bé bảy tuổi phản đối: sao anh được thức khuya mà con thì không, không công bằng. Đó là câu hỏi về công bằng, về việc đối xử khác nhau có khi nào là đúng.
Có một phong trào đưa triết học vào lớp học cho trẻ em, khởi đầu từ nhà triết học người Mỹ Matthew Lipman, dựa trên đúng nhận xét này: trẻ con có khả năng suy nghĩ triết học thật sự, và nếu được nuôi dưỡng, khả năng đó phát triển rất tốt.
Hỏi lại thay vì trả lời ngay
Khi con hỏi một câu lớn, phản xạ của người lớn là trả lời, hoặc gạt đi vì không biết trả lời. Có một cách thứ ba: hỏi lại. Con nghĩ sao. Vì sao con lại hỏi vậy.
Cách này có ba cái lợi. Thứ nhất, bạn biết con đang thật sự thắc mắc điều gì. Nhiều khi câu hỏi chết rồi đi đâu không phải là câu hỏi về thế giới bên kia, mà là nỗi lo con sắp mất ông bà.
Thứ hai, con được tập nghĩ. Khi được hỏi lại, con phải tự tìm ý, tự diễn đạt. Đó chính là tư duy.
Thứ ba, con cảm thấy được tôn trọng. Một đứa trẻ có ý kiến được người lớn hỏi han nghiêm túc sẽ tin rằng suy nghĩ của mình có giá trị. Niềm tin đó theo con rất lâu.
Không sao nếu không có đáp án
Nhiều bố mẹ ngại nói chuyện triết học với con vì sợ không trả lời được. Nhưng với những câu hỏi triết học, không trả lời được là chuyện bình thường. Chính người lớn và cả các triết gia cũng chưa trả lời được.
Nói thật với con: câu này khó quá, bố cũng không biết chắc, mình cùng nghĩ nhé. Câu nói đó dạy con nhiều hơn một câu trả lời giả vờ chắc chắn. Nó dạy con rằng không biết là chuyện bình thường, và không biết là điểm bắt đầu của việc tìm hiểu.
Có thể đưa ra vài cách nghĩ khác nhau: có người nghĩ thế này, có người nghĩ thế kia, con thấy cách nào hợp lý hơn. Như vậy con biết rằng một câu hỏi có thể có nhiều câu trả lời đáng cân nhắc.
Với những câu hỏi chạm tới niềm tin tôn giáo của gia đình, như chuyện sau khi chết, bạn có thể chia sẻ niềm tin của gia đình, đồng thời cho con biết người khác có thể nghĩ khác.
Truyện và trò chơi làm cửa vào
Không cần đợi con hỏi. Truyện tranh là cửa vào tuyệt vời. Nhiều cuốn sách tranh thiếu nhi chứa đựng những câu hỏi lớn về tình bạn, về sự khác biệt, về lòng tham. Đọc xong, thay vì hỏi con có hiểu không, hãy hỏi: con nghĩ bạn ấy làm vậy có đúng không.
Có những trò chơi tư duy đơn giản. Một chiếc thuyền gỗ được thay dần từng tấm ván cho tới khi không còn tấm ván cũ nào, nó có còn là chiếc thuyền cũ không. Câu đố này có từ thời Hy Lạp cổ đại, và trẻ con rất mê.
Hoặc: nếu có một chiếc máy làm cho con lúc nào cũng vui, con có muốn dùng không. Câu này mở ra cuộc trò chuyện về việc hạnh phúc là gì.
Truyện cổ tích Việt Nam cũng đầy câu hỏi. Cây khế: người anh tham có đáng bị như vậy không. Tấm Cám: cái kết có quá tay không.
Giữ cho cuộc trò chuyện vui
Cuộc trò chuyện triết học với trẻ không nên thành giờ học. Không chấm điểm, không có câu trả lời đúng sai, không bắt con phải nói cho hay. Nếu con chán, dừng lại. Nếu con muốn chuyển sang chuyện khác, đi theo con.
Chọn những lúc thư thả: trên đường đi, trước khi ngủ, lúc nằm ngắm mây. Không chọn lúc con đang mệt, đang đói, hay đang giận.
Lắng nghe nhiều hơn nói. Nhiều bố mẹ bắt đầu cuộc trò chuyện rất đẹp rồi biến nó thành bài giảng đạo đức. Con sẽ nhận ra ngay, và lần sau sẽ không hỏi nữa.
Những cuộc trò chuyện ấy có thể con sẽ không nhớ nội dung. Nhưng con sẽ nhớ cảm giác được hỏi, được nghe, được suy nghĩ cùng bố mẹ. Câu hỏi lạ nhất con bạn từng hỏi là gì, và bạn đã đáp lại thế nào?
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nói chuyện triết học được?
Từ khoảng khi con bắt đầu hỏi vì sao, thường là ba bốn tuổi, đã có thể bắt đầu bằng những câu hỏi đơn giản. Trẻ lớn hơn có thể theo những cuộc trò chuyện dài và phức tạp hơn.
Con hỏi về cái chết thì trả lời sao?
Trả lời thật, đơn giản, phù hợp tuổi, và hỏi lại xem con đang lo điều gì. Nếu con vừa trải qua mất mát, hãy chú ý tới cảm xúc của con hơn là giải thích.
Triết học cho trẻ em có ở trường Việt Nam không?
Một số trường và nhóm giáo dục có thử nghiệm các hoạt động thảo luận triết học cho trẻ. Nhưng bố mẹ hoàn toàn có thể làm ở nhà qua những cuộc trò chuyện hằng ngày.
Trò chuyện triết học có giúp con học tốt hơn không?
Nó giúp con tập diễn đạt, lắng nghe và suy luận, những kỹ năng có ích cho mọi môn học. Nhưng mục đích chính nên là niềm vui suy nghĩ, không phải thành tích.
Nếu con hỏi câu làm bố mẹ khó xử thì sao?
Bình tĩnh, cảm ơn con đã hỏi, và nếu cần thời gian thì nói mẹ nghĩ một chút rồi mình nói chuyện tiếp nhé. Quan trọng là quay lại với câu hỏi đó, đừng để con cảm thấy bị gạt đi.
