Sống thế nào là một đời sống tốt? Từ hơn hai nghìn năm trước, người Hy Lạp và La Mã đã đưa ra ba câu trả lời vẫn còn đáng nghe. Aristotle nói đó là phát triển trọn vẹn những phẩm chất tốt của con người qua thói quen. Epicurus nói đó là niềm vui giản dị và không bị nỗi sợ đè nặng. Các nhà Khắc kỷ nói đó là sống theo lý trí và đức hạnh, bình thản trước những gì ngoài tầm tay.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Câu hỏi này nghe to tát, nhưng ai cũng đang trả lời nó mỗi ngày bằng cách mình sống, dù không nói ra. Tập này mình kể lại ba câu trả lời cổ xưa, không phải để chọn một câu đúng, mà để bạn có thêm vài tấm gương soi vào câu trả lời của chính mình.
Aristotle: hạnh phúc là một hoạt động, không phải một cảm giác
Aristotle dùng một chữ Hy Lạp mà người ta hay dịch là hạnh phúc, nhưng nghĩa của nó gần với sống tốt, sống sung mãn, phát triển trọn vẹn hơn. Với ông, hạnh phúc không phải là cảm giác vui trong một buổi chiều, mà là cả một đời sống được sống tốt.
Ông lập luận rằng mỗi vật có một chức năng riêng. Con dao tốt là con dao cắt tốt. Con người tốt là con người sống tốt theo đúng những gì làm nên con người: suy nghĩ, lựa chọn, sống cùng người khác. Sống tốt là làm những việc đó một cách xuất sắc.
Điểm mình thấy sâu nhất ở Aristotle là ý rằng phẩm chất tốt được hình thành qua thói quen. Ta trở nên can đảm bằng cách làm những việc can đảm, trở nên công bằng bằng cách làm những việc công bằng. Đức hạnh không phải thứ ta biết, mà là thứ ta tập.
Ông cũng nói về trung dung: can đảm nằm giữa hèn nhát và liều lĩnh, rộng rãi nằm giữa keo kiệt và phung phí. Không có công thức cho điểm giữa, phải học bằng kinh nghiệm và phán đoán.
Epicurus: niềm vui giản dị và không sợ hãi
Tên Epicurus hay bị hiểu sai thành ăn chơi hưởng lạc. Thật ra ông sống rất giản dị. Ông cho rằng mục đích của đời sống là niềm vui, nhưng niềm vui theo ông chủ yếu là không đau khổ trong thân thể và không lo âu trong tâm trí.
Ông phân biệt những ham muốn tự nhiên và cần thiết, như ăn khi đói, có chỗ trú, có bạn bè, với những ham muốn không tự nhiên và không cần thiết, như danh vọng, giàu sang vô hạn. Nhóm sau không bao giờ thoả mãn được, nên chạy theo chúng là tự chuốc lấy khổ.
Ông đặc biệt đề cao tình bạn. Theo truyền thống kể lại, ông lập một cộng đồng nhỏ sống cùng bạn bè trong một khu vườn, nên trường phái của ông còn được gọi là Khu vườn.
Ông cũng muốn giải phóng con người khỏi nỗi sợ chết. Lập luận nổi tiếng của ông, đại ý: khi ta còn đó thì cái chết chưa đến, khi cái chết đến thì ta không còn, vậy nó chẳng liên quan gì tới ta.
Các nhà Khắc kỷ: sống theo lý trí, bình thản trước điều ngoài tầm tay
Trường phái Khắc kỷ có những người đại diện rất khác nhau: Epictetus từng là nô lệ, Seneca là chính khách giàu có, Marcus Aurelius là hoàng đế La Mã. Việc một triết lý hợp với cả người nô lệ lẫn hoàng đế đã nói lên nhiều điều.
Với họ, điều duy nhất thật sự tốt là đức hạnh: sự khôn ngoan, can đảm, công bằng, tiết độ. Sức khoẻ, tiền bạc, danh tiếng là những thứ ưa thích nhưng không quyết định ta có sống tốt hay không.
Ý tưởng được nhớ nhất của họ là phân biệt điều trong tầm kiểm soát của ta và điều ngoài tầm. Suy nghĩ, lựa chọn, thái độ của ta thuộc về ta. Thời tiết, ý kiến người khác, kết quả cuối cùng thì không. Khổ đau phần lớn đến từ việc đòi kiểm soát những thứ không thuộc về mình.
Mình sẽ dành riêng một tập để bàn kỹ hơn về chủ nghĩa Khắc kỷ trong đời thường.
Ba câu trả lời giống và khác nhau ở đâu?
Giống nhau ở một điểm quan trọng: cả ba đều cho rằng đời sống tốt không phụ thuộc chủ yếu vào hoàn cảnh bên ngoài, mà vào cách ta sống và cách ta nhìn. Cả ba đều nghi ngờ việc chạy theo giàu sang và danh vọng.
Khác nhau ở chỗ đặt trọng tâm. Aristotle cho rằng một số điều kiện bên ngoài vẫn cần, như bạn bè, sức khoẻ, một mức sống đủ, và sống tốt gắn chặt với đời sống cộng đồng. Epicurus rút về một đời sống nhỏ, yên, giữa bạn bè. Các nhà Khắc kỷ cho rằng chỉ đức hạnh là đủ, và vẫn nhấn mạnh bổn phận với cộng đồng rộng lớn.
Nói gọn lại, Aristotle hỏi ta nên trở thành người thế nào, Epicurus hỏi làm sao để bớt khổ, còn Khắc kỷ hỏi làm sao đứng vững trước sóng gió.
Mỗi câu hỏi hợp với một giai đoạn khác nhau của đời người. Tuổi hai mươi có lẽ cần Aristotle, tuổi bốn mươi nhiều áp lực có lẽ cần Khắc kỷ, và những lúc mệt mỏi có lẽ cần khu vườn của Epicurus.
Đem những câu trả lời này vào đời hôm nay
Từ Aristotle, bạn có thể lấy câu hỏi: mình muốn tập thói quen gì để trở thành người mình muốn. Không cần mục tiêu lớn, chỉ cần một phẩm chất và một hành động nhỏ lặp lại.
Từ Epicurus, bạn có thể lấy bài tập: liệt kê những thứ mình đang theo đuổi, và hỏi thứ nào là cần thiết, thứ nào chỉ là ham muốn không đáy. Nhiều người ngạc nhiên khi thấy bao nhiêu lo âu của mình đến từ nhóm thứ hai.
Từ các nhà Khắc kỷ, bạn có thể lấy thói quen buổi sáng: nghĩ về những việc hôm nay, việc nào trong tầm tay mình, việc nào không. Dồn sức vào nhóm thứ nhất.
Không ai bắt bạn phải theo trường phái nào. Những nhà tư tưởng này để lại cho ta những câu hỏi tốt hơn là những câu trả lời cuối cùng. Nếu phải viết câu trả lời của riêng mình trong một câu, bạn sẽ viết gì?
Câu hỏi thường gặp
Hạnh phúc theo Aristotle khác hạnh phúc thông thường ra sao?
Hạnh phúc thông thường thường là cảm giác vui. Với Aristotle, hạnh phúc là cả một đời sống được sống tốt, phát huy những phẩm chất tốt đẹp, không phải một trạng thái cảm xúc nhất thời.
Chủ nghĩa Epicurus có phải là hưởng lạc?
Không theo nghĩa ăn chơi. Epicurus đề cao niềm vui giản dị, tình bạn và sự yên tĩnh trong tâm hồn. Ông khuyên tránh những ham muốn không đáy vì chúng gây khổ.
Người bình thường có áp dụng triết học cổ đại được không?
Được. Nhiều ý tưởng của họ rất thực tế, như tập thói quen tốt, phân biệt điều kiểm soát được, trân trọng tình bạn. Chỉ cần đọc chậm và thử áp dụng từng ý nhỏ.
Có câu trả lời nào đúng nhất không?
Triết học vẫn còn tranh luận. Mỗi câu trả lời thấy được một mặt của đời sống tốt. Nhiều người kết hợp ý tưởng của cả ba tuỳ hoàn cảnh.
Đọc gì để tìm hiểu thêm về ba trường phái này?
Có thể bắt đầu từ các sách nhập môn triết học cổ đại, rồi đọc Đạo đức học của Aristotle, thư của Epicurus, và các ghi chép của Seneca, Epictetus, Marcus Aurelius qua bản dịch tốt.
