Phương pháp Socrates là hỏi liên tiếp những câu ngắn để người được hỏi tự thấy chỗ mâu thuẫn hay mơ hồ trong ý của mình. Thường nó đi theo một nhịp: xin một định nghĩa, tìm một ví dụ phản bác, sửa định nghĩa, rồi hỏi tiếp. Mục đích không phải là bắt bí, mà là cùng nhau làm cho một ý trở nên rõ hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Socrates là một người kỳ lạ. Ông không viết một chữ nào, những gì ta biết về ông chủ yếu qua các đối thoại của học trò ông là Platon. Ông đi khắp thành Athens hỏi chuyện người ta, từ tướng lĩnh tới thợ thủ công, và cuối cùng bị chính thành phố đó kết án tử. Cái ông để lại là một cách hỏi.
Một cuộc hỏi kiểu Socrates trông ra sao?
Trong một đối thoại của Platon, Socrates hỏi hai vị tướng xem can đảm là gì. Một người trả lời, đại ý: can đảm là đứng vững ở vị trí của mình trong trận, không bỏ chạy. Nghe hợp lý.
Socrates hỏi tiếp: vậy những đạo quân rút lui có tính toán để rồi quay lại đánh thì sao, họ có can đảm không. Và người không bỏ chạy khỏi nỗi sợ bệnh tật, nỗi nghèo, thì sao. Vị tướng nhận ra định nghĩa của mình quá hẹp. Ông sửa lại: can đảm là sự bền bỉ của tâm hồn. Socrates lại hỏi: bền bỉ một cách ngu ngốc có phải là can đảm không.
Cứ thế, mỗi câu trả lời mở ra một câu hỏi mới. Cuối đối thoại, họ không tìm ra định nghĩa hoàn hảo. Nhưng ai cũng hiểu can đảm sâu hơn lúc bắt đầu, và biết rằng mình không biết rõ như mình tưởng.
Đó là cốt lõi: không phải dạy một đáp án, mà làm lung lay cảm giác đã biết, để việc tìm hiểu thật sự bắt đầu.
Bốn bước bạn có thể dùng
Bước một: xin định nghĩa. Khi ai đó dùng một chữ quan trọng, như thành công, công bằng, học giỏi, hỏi họ: theo bạn, chữ đó nghĩa là gì. Rất thường, chính người nói chưa từng nghĩ kỹ.
Bước hai: tìm ví dụ phản bác. Với định nghĩa vừa đưa ra, tìm một trường hợp khớp định nghĩa mà trực giác nói là không đúng, hoặc ngược lại. Nếu học giỏi là điểm cao, vậy một bạn điểm cao nhờ học tủ mà không hiểu gì thì sao.
Bước ba: sửa định nghĩa. Không bỏ luôn, mà điều chỉnh cho bao được ví dụ phản bác. Học giỏi là hiểu bài và vận dụng được.
Bước bốn: lặp lại. Với định nghĩa mới, lại tìm ví dụ phản bác. Không cần đi tới tận cùng, chỉ cần vài vòng là ý đã rõ hơn rất nhiều.
Dùng với chính mình khi học
Phương pháp Socrates dùng với chính mình là một cách học rất mạnh. Khi học một khái niệm mới, đừng dừng ở việc thuộc định nghĩa trong sách. Tự hỏi: định nghĩa này có ngoại lệ không, có trường hợp nào khó phân loại không.
Ví dụ khi học về loài vật, sách nói động vật có vú là loài đẻ con và nuôi con bằng sữa. Rồi bạn biết có loài thú mỏ vịt đẻ trứng mà vẫn nuôi con bằng sữa. Câu hỏi làm bạn hiểu rằng đặc điểm cốt lõi hơn là tuyến sữa, không phải việc đẻ con.
Khi viết một bài luận, hỏi chính mình những câu mà một Socrates khó tính sẽ hỏi. Chữ này mình dùng theo nghĩa nào. Có ai phản bác được điểm này không. Mình đã giả định điều gì mà chưa nói ra.
Học theo cách này chậm hơn một chút, nhưng cái hiểu vững hơn nhiều.
Dùng với con và với người khác
Với trẻ em, phương pháp này biến thành một trò chơi tự nhiên. Con nói: bạn tốt là bạn cho mình mượn đồ chơi. Cha mẹ hỏi: vậy nếu một bạn cho con mượn đồ chơi nhưng hay nói xấu con thì sao. Con suy nghĩ và sửa lại. Trẻ thường rất thích được hỏi như vậy, vì được đối xử như một người biết suy nghĩ.
Với người lớn, cần khéo hơn. Hỏi liên tục có thể làm người ta cảm thấy bị tra hỏi. Socrates bị nhiều người ở Athens ghét chính vì ông làm những người có địa vị bẽ mặt trước đám đông.
Vài nguyên tắc giúp tránh điều đó. Hỏi vì thật sự muốn hiểu, không phải để chứng tỏ mình giỏi. Nói rõ là mình cũng chưa chắc. Và dừng lại khi thấy người kia mệt hoặc khó chịu.
Một câu mở đầu nhẹ nhàng hay dùng: mình tò mò, bạn nói vậy là theo nghĩa nào nhỉ.
Biết mình không biết
Người ta hay nhắc lại rằng Socrates tự nhận mình khôn ngoan chỉ ở chỗ biết mình không biết. Câu này dễ bị hiểu thành khiêm tốn giả vờ. Nhưng có lẽ ý ông sâu hơn: phần lớn chúng ta tưởng mình hiểu những chữ quan trọng nhất như công bằng, tình yêu, lòng can đảm, mà chưa từng thật sự nghĩ về chúng.
Trong bản biện hộ trước toà mà Platon ghi lại, Socrates nói một câu rất nổi tiếng, đại ý rằng một đời sống không được xem xét thì không đáng sống. Hỏi, với ông, không phải là một kỹ thuật, mà là một cách sống.
Bạn không cần sống như Socrates. Nhưng thỉnh thoảng lấy một chữ mình dùng hằng ngày và hỏi nó như ông hỏi, sẽ thấy thế giới quen thuộc bỗng lạ và thú vị trở lại.
Thử bắt đầu từ chữ hạnh phúc. Bạn định nghĩa nó thế nào, và có ví dụ nào làm lung lay định nghĩa đó không?
Câu hỏi thường gặp
Socrates có viết sách không?
Không. Những gì ta biết về Socrates chủ yếu đến từ các đối thoại do học trò ông là Platon viết, và một phần từ các tác giả khác cùng thời. Vì vậy các học giả vẫn tranh luận đâu là Socrates thật, đâu là ý của Platon.
Phương pháp Socrates có dùng trong trường học không?
Có. Nhiều lớp học, nhất là các lớp luật, triết và thảo luận, dùng cách hỏi liên tiếp để sinh viên tự tìm ra vấn đề. Giáo viên đóng vai người hỏi hơn là người giảng.
Hỏi kiểu Socrates khác hỏi vặn thế nào?
Hỏi vặn nhằm làm người kia thua hoặc bẽ mặt. Hỏi kiểu Socrates, khi dùng đúng, nhằm cùng nhau hiểu rõ hơn. Thái độ và mục đích làm nên khác biệt.
Vì sao Socrates bị kết án?
Theo các ghi chép còn lại, ông bị buộc tội không tin các vị thần của thành phố và làm hư hỏng giới trẻ. Các sử gia cho rằng bối cảnh chính trị lúc đó cũng đóng một phần, và vấn đề này vẫn được bàn luận.
Có nên dùng phương pháp này khi tranh luận gay gắt?
Chỉ nên khi hai bên còn đủ bình tĩnh. Khi cảm xúc đã lên cao, hỏi liên tục dễ bị hiểu là khiêu khích. Lúc đó lắng nghe trước sẽ hiệu quả hơn.
