Sống Khắc kỷ trong đời thường là tách rõ việc nằm trong tay mình và việc nằm ngoài tầm tay, dồn sức vào việc thứ nhất, và tập bình thản với việc thứ hai. Nó không phải là nén cảm xúc, cũng không phải là cam chịu. Nó là tập phản ứng với đời sống một cách tỉnh táo hơn, bớt để những thứ không thuộc về mình lấy đi sự yên của mình.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Ở tập trước mình đã giới thiệu sơ về các nhà Khắc kỷ. Tập này đi vào chuyện thực hành: một người đi làm, một người mẹ, một bạn sinh viên, có thể lấy gì từ triết lý của mấy ông người Hy Lạp và La Mã sống cách ta gần hai nghìn năm.
Phân biệt điều trong tay và điều ngoài tầm tay
Cuốn sổ tay của Epictetus mở đầu bằng một ý đại khái thế này: có những thứ tuỳ thuộc vào ta và có những thứ không. Thuộc về ta là suy nghĩ, lựa chọn, mong muốn, sự tránh né của ta. Không thuộc về ta là thân thể, tài sản, danh tiếng, chức vị, nói chung là những gì không phải việc của chính ta.
Nghe thì đơn giản, nhưng thử áp vào một buổi sáng kẹt xe. Kẹt xe không thuộc về bạn. Việc bạn đi sớm hơn hay muộn hơn, chọn đường nào, và bực bội hay mở một tập podcast nghe trong lúc chờ, thì thuộc về bạn.
Hay một kỳ thi. Đề thi khó hay dễ, người chấm khắt khe hay dễ tính, không thuộc về bạn. Việc ôn tập ra sao, ngủ đủ không, làm bài cẩn thận không, thì thuộc về bạn.
Người Khắc kỷ không bảo bạn không quan tâm kết quả. Họ bảo đặt tâm sức vào phần mình làm được, và khi kết quả đến, dù tốt hay xấu, chấp nhận nó mà không tự dày vò.
Tập hình dung trước điều xấu
Đây là một bài tập nghe hơi ngược đời. Các nhà Khắc kỷ khuyên thỉnh thoảng hãy hình dung những điều không may có thể xảy ra: mất việc, ốm đau, một kế hoạch đổ vỡ. Không phải để lo lắng, mà để chuẩn bị tinh thần.
Seneca viết nhiều về ý này. Khi đã từng nghĩ tới khả năng mất một thứ, nếu thật sự mất, cú sốc nhẹ hơn. Và điều bất ngờ là bài tập này thường làm ta trân trọng hơn những gì đang có.
Áp vào đời thường: trước một buổi thuyết trình quan trọng, thử hỏi chuyện tệ nhất có thể xảy ra là gì. Máy chiếu hỏng, quên ý, bị hỏi câu khó. Với mỗi chuyện, mình sẽ làm gì. Làm xong bài tập này, bạn thường thấy bình tĩnh hơn, vì nỗi sợ mơ hồ đã thành những việc cụ thể có cách xử lý.
Cần phân biệt với việc lo âu triền miên. Bài tập này có giới hạn thời gian, có mục đích, và kết thúc bằng hành động. Lo âu thì không.
Tự xét lại mỗi cuối ngày
Seneca kể rằng mỗi tối, khi đèn đã tắt, ông tự xét lại cả ngày của mình: hôm nay mình đã sửa được thói xấu nào, đã chống lại điều gì, mình tốt lên ở chỗ nào. Ông làm việc đó không phải để tự trách, mà như một người thầy nhẹ nhàng xem lại bài của học trò.
Bạn có thể làm tương tự trong năm phút trước khi ngủ, bằng ba câu hỏi. Hôm nay mình làm tốt điều gì. Mình phản ứng chưa tốt ở đâu. Ngày mai mình muốn làm khác điều gì.
Mẹo quan trọng: giọng tự xét phải là giọng của một người bạn tử tế, không phải giọng của người phán xử. Nếu buổi tự xét biến thành buổi tự mắng, nó phản tác dụng.
Làm đều đặn vài tuần, bạn sẽ thấy những khuôn mẫu lặp lại: mình hay nóng vào giờ nào, với ai, vì chuyện gì. Nhìn ra khuôn mẫu là bước đầu tiên để thay đổi nó.
Những hiểu lầm hay gặp về Khắc kỷ
Hiểu lầm thứ nhất: Khắc kỷ là không có cảm xúc, là nén chặt mọi thứ trong lòng. Các nhà Khắc kỷ muốn ta không bị những cảm xúc phá hoại như giận dữ, ghen tị điều khiển. Nhưng họ không bảo ta thành đá. Họ vẫn yêu thương, vẫn đau buồn khi mất người thân. Họ chỉ không để cảm xúc lái mình làm điều sai.
Hiểu lầm thứ hai: Khắc kỷ là cam chịu, gặp bất công cũng im lặng chấp nhận. Thật ra các nhà Khắc kỷ đặt công bằng là một trong những đức hạnh chính. Việc có lên tiếng hay không thuộc về lựa chọn của ta, nên nó nằm trong tầm tay.
Hiểu lầm thứ ba: Khắc kỷ là thứ dành cho người thành đạt muốn tối ưu năng suất. Gần đây, nhiều nơi đóng gói Khắc kỷ thành mẹo làm việc hiệu quả. Nhưng với các nhà Khắc kỷ, mục đích cuối cùng là sống có đức hạnh, không phải kiếm nhiều tiền hơn.
Đọc thẳng các văn bản gốc qua bản dịch tốt là cách tránh những hiểu lầm này.
Khi nào Khắc kỷ không đủ?
Mình muốn nói thật một điều: Khắc kỷ là một triết lý sống, không phải một liệu pháp điều trị. Nếu bạn đang trải qua trầm cảm, lo âu kéo dài, hay một cú sốc lớn, những bài tập triết học không thay được sự giúp đỡ của chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
Khắc kỷ cũng có giới hạn khi áp dụng máy móc. Có những chuyện tưởng ngoài tầm tay nhưng thật ra ta có thể góp phần thay đổi nếu cùng người khác hành động. Chỉ tập trung vào thái độ cá nhân có khi khiến ta bỏ qua những thay đổi chung cần làm.
Và đôi khi, đau buồn cần được sống trọn chứ không cần được lý giải nhanh. Nói với một người vừa mất mát rằng chuyện đó ngoài tầm kiểm soát của bạn, đừng buồn nữa, là dùng Khắc kỷ sai chỗ.
Dùng đúng, Khắc kỷ là một chiếc la bàn tốt cho những ngày giông gió. Tuần này, chuyện gì đang làm bạn bực bội nhất, và phần nào của nó thật sự nằm trong tay bạn?
Câu hỏi thường gặp
Chủ nghĩa Khắc kỷ bắt nguồn từ đâu?
Trường phái này bắt nguồn từ Hy Lạp cổ đại, tên gọi đến từ một hàng hiên có cột nơi những người sáng lập giảng dạy. Về sau nó rất phổ biến ở La Mã, với những người như Seneca, Epictetus và Marcus Aurelius.
Nên đọc sách nào của các nhà Khắc kỷ trước?
Nhiều người bắt đầu với cuốn sổ tay ngắn của Epictetus hoặc Suy tưởng của Marcus Aurelius. Thư của Seneca cũng dễ đọc vì được viết như những lá thư gửi một người bạn.
Khắc kỷ có giống Phật giáo không?
Có những điểm gặp nhau như chú ý tới tâm, bớt bám víu vào những gì bên ngoài. Nhưng hai truyền thống có nền tảng và mục đích khác nhau, không nên đánh đồng.
Trẻ em có học được tư duy Khắc kỷ không?
Có thể dạy ý đơn giản nhất: phân biệt việc con làm được và việc con không làm được. Ví dụ con không quyết định được trời mưa, nhưng con quyết định được mình chơi trò gì trong nhà.
Khắc kỷ có giúp giảm căng thẳng công việc không?
Nhiều người thấy có, nhất là nhờ việc tách điều kiểm soát được và không kiểm soát được. Nhưng nếu căng thẳng kéo dài và nặng, hãy tìm sự hỗ trợ chuyên môn.
