Nghe nhạc cổ điển lần đầu, hãy bắt đầu từ những bản ngắn, có giai điệu dễ nhớ hoặc có câu chuyện đi kèm. Nghe một bản nhiều lần thay vì nghe nhiều bản một lần. Và nghe với sự chú ý, như xem một bộ phim, thay vì bật lên làm nền khi làm việc. Ba điều đó giúp bạn khỏi ngợp trước một kho nhạc rất lớn.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Nhiều người nghĩ nhạc cổ điển là thứ dành cho người có học nhạc, hoặc cho những dịp trang trọng. Thật ra bạn đã nghe nó rất nhiều lần mà không biết: trong phim, trong quảng cáo, trong chuông điện thoại, trong nhạc chờ. Tai bạn đã sẵn sàng hơn bạn nghĩ.
Vì sao nhạc cổ điển nghe có vẻ khó?
Lý do đầu tiên là độ dài. Một bài hát phổ thông thường vài phút, còn một bản giao hưởng có thể dài cả tiếng đồng hồ. Tai quen nhịp ngắn dễ thấy mệt.
Lý do thứ hai là cấu trúc. Bài hát phổ thông thường có khuôn đoạn, điệp khúc lặp lại dễ nhận. Nhạc cổ điển cũng có cấu trúc, nhiều khi rất chặt chẽ, nhưng khác, và phần lớn không có lời để bám vào.
Lý do thứ ba là cách ta gặp nó. Nhạc cổ điển thường được bật làm nền trong nhà hàng, trong cửa hàng. Nghe như vậy, nó thành một thứ âm thanh êm ái trôi qua, không đòi ta chú ý. Rồi ta kết luận nó nhàm.
Bí quyết là đảo ngược cả ba: nghe bản ngắn, học vài điều cơ bản về cấu trúc, và nghe chủ động.
Bắt đầu từ bản nào?
Hãy bắt đầu từ những bản có câu chuyện hoặc hình ảnh. Bộ Bốn mùa của Vivaldi là cửa vào kinh điển. Mỗi mùa là một bản hoà tấu ngắn, và khi xuất bản, mỗi bản đi kèm một bài thơ ngắn mô tả cảnh: chim hót mùa xuân, cơn giông mùa hạ, người đi săn mùa thu, gió lạnh mùa đông. Đọc bài thơ rồi nghe, bạn sẽ nhận ra tiếng chim, tiếng sấm trong nhạc.
Tiếp theo có thể là những bản mở đầu nổi tiếng. Bốn nốt đầu tiên trong bản giao hưởng số năm của Beethoven có lẽ là bốn nốt nổi tiếng nhất lịch sử âm nhạc. Nghe chương đầu, chỉ khoảng dăm bảy phút, và để ý xem bốn nốt đó quay lại bao nhiêu lần, biến đổi ra sao.
Với những lúc cần yên tĩnh, các tổ khúc cho đàn cello độc tấu của Bach là lựa chọn tuyệt vời. Chỉ một cây đàn, mà như có cả một cuộc trò chuyện.
Đừng lo phải nghe đúng thứ tự hay nghe đủ danh sách. Bắt đầu từ bất kỳ bản nào làm tai bạn dựng lên.
Nghe một bản nhiều lần
Đây là lời khuyên quan trọng nhất. Lần đầu nghe một bản nhạc cổ điển, tai bạn chỉ bắt được giai điệu chính. Lần thứ hai, bạn bắt đầu nhận ra những đoạn quay lại. Lần thứ ba, bạn nghe thấy những bè phụ, những nhạc cụ khác đang làm gì.
Âm nhạc cổ điển được viết với nhiều lớp. Không ai nghe hết ngay lần đầu, kể cả người chuyên nghiệp. Họ thích một bản nhạc chính vì đã nghe nó hàng chục lần và lần nào cũng thấy điều mới.
Thử chọn một bản, nghe mỗi ngày một lần trong một tuần. Tới cuối tuần, bạn sẽ thấy nó thành bản nhạc của mình, bạn đoán trước được đoạn nào sắp đến và chờ đợi nó.
Cảm giác chờ đợi một đoạn nhạc mình yêu thích, rồi nó đến, là một trong những niềm vui lớn nhất của nghe nhạc.
Vài khái niệm giúp nghe rõ hơn
Bạn không cần học nhạc lý, nhưng vài khái niệm giúp tai định hướng. Một bản giao hưởng thường chia thành nhiều chương, hay gặp nhất là bốn chương, mỗi chương một tính cách: thường có chương nhanh, chương chậm, chương nhảy múa, chương kết.
Chủ đề là một giai điệu ngắn mà nhà soạn nhạc dùng làm hạt giống. Cả bản nhạc có thể là hành trình của vài chủ đề: xuất hiện, biến đổi, va chạm, trở về. Nghe để tìm chủ đề giống như theo dõi nhân vật trong một bộ phim.
Để ý nhạc cụ nào đang dẫn. Lúc thì đàn dây, lúc thì kèn gỗ, lúc thì kèn đồng. Mỗi nhóm có màu âm riêng. Chỉ cần tập nhận ra tiếng sáo và tiếng kèn đồng là đã nghe khác đi nhiều.
Và để ý sự im lặng. Những khoảng dừng trong nhạc cổ điển có khi là khoảnh khắc mạnh nhất.
Nghe chủ động và đi hoà nhạc
Nghe chủ động nghĩa là dành thời gian chỉ để nghe, không làm việc khác. Tắt đèn, nằm xuống, đeo tai nghe tốt, nghe trọn một chương. Hai mươi phút như vậy cho bạn nhiều hơn mấy tiếng bật nhạc làm nền.
Nếu có dịp, hãy đi một buổi hoà nhạc thật. Âm thanh trực tiếp của một dàn nhạc khác hẳn khi nghe qua loa. Bạn cảm được độ vang, độ sâu, thấy được các nhạc công chơi, và năng lượng của cả khán phòng.
Vài quy ước nhỏ: tắt chuông điện thoại, và thường khán giả không vỗ tay giữa các chương của một tác phẩm, mà đợi tới khi hết cả bản. Nếu không chắc, cứ đợi người khác vỗ tay trước.
Nhạc cổ điển không phải thứ để hiểu cho đúng. Nó là thứ để sống cùng. Tuần này, bạn thử chọn một bản ngắn và nghe nó bảy ngày liền. Bạn đoán ngày thứ bảy nó sẽ nghe khác ngày đầu thế nào?
Câu hỏi thường gặp
Nhạc cổ điển là gì?
Theo nghĩa rộng, người ta dùng chữ nhạc cổ điển cho truyền thống âm nhạc nghệ thuật phương Tây qua nhiều thế kỷ. Theo nghĩa hẹp, trường phái cổ điển chỉ một giai đoạn cụ thể, gắn với những tên tuổi như Haydn, Mozart.
Nghe nhạc cổ điển có làm trẻ thông minh hơn?
Những tuyên bố kiểu nghe một bản nhạc làm trẻ thông minh hơn không được bằng chứng khoa học ủng hộ rõ ràng. Nghe nhạc nên vì niềm vui, còn học chơi một nhạc cụ là chuyện khác và có nhiều lợi ích riêng.
Nên nghe nhạc cổ điển trên nền tảng nào?
Các nền tảng nghe nhạc phổ biến đều có kho nhạc cổ điển lớn. Nên tìm bản thu của những dàn nhạc và nghệ sĩ uy tín, và để ý tên bản nhạc đầy đủ vì một tác phẩm có nhiều bản thu khác nhau.
Có nhạc cổ điển Việt Nam không?
Việt Nam có nhiều nhạc sĩ sáng tác cho dàn nhạc giao hưởng và nhạc thính phòng, đồng thời có những truyền thống âm nhạc cổ truyền riêng như nhã nhạc cung đình, ca trù. Cả hai đều đáng khám phá.
Bao lâu thì thích được nhạc cổ điển?
Mỗi người mỗi khác. Nhiều người thấy thay đổi sau vài tuần nghe đều một vài bản quen. Quan trọng là tìm được một bản mở cửa cho mình, từ đó sẽ lan ra.
