Đổi ý khi có bằng chứng mới là dấu hiệu của một đầu óc đang làm việc, không phải của sự yếu đuối. Việc đổi ý nhẹ nhàng hơn nhiều nếu bạn tách niềm tin ra khỏi con người mình, giữ mỗi niềm tin ở mức chắc chắn tương xứng với bằng chứng, và tập nói thành lời câu mình đã nghĩ sai.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Có một câu thường được gán cho nhà kinh tế học Keynes, đại ý rằng khi dữ kiện thay đổi thì ông đổi ý, và ông hỏi lại người đối diện rằng họ thì làm gì. Giới nghiên cứu vẫn chưa chắc ông có thật sự nói câu ấy không, nhưng tinh thần của nó thì rất đáng giữ. Tập này bàn vì sao làm được điều đó lại khó đến vậy.
Vì sao đổi ý lại khó tới vậy?
Khó vì niềm tin không chỉ là thông tin trong đầu. Nó gắn với con người ta. Nếu mình từng nói to trước cả nhóm bạn rằng cách học này là tốt nhất, đổi ý có cảm giác như mất mặt.
Khó vì niềm tin gắn với nhóm. Nhiều niềm tin là thứ gắn ta với gia đình, bạn bè, cộng đồng. Đổi ý có khi đồng nghĩa với việc đứng khác nhóm, và con người vốn sợ bị tách khỏi nhóm.
Khó vì ta đã đầu tư vào đó. Mình đã theo phương pháp này ba năm, đã khuyên bao nhiêu người. Thừa nhận nó sai có cảm giác như ba năm đó uổng phí.
Hiểu những lý do này không làm việc đổi ý tự nhiên dễ đi. Nhưng nó giúp bạn nhận ra khi mình đang cố giữ một niềm tin vì lý do không liên quan gì tới bằng chứng.
Tách niềm tin ra khỏi con người mình
Có một cách nghĩ giúp rất nhiều: coi niềm tin như một công cụ mình đang dùng, không phải một bộ phận của cơ thể. Một người thợ đổi cái cờ lê cũ lấy cái tốt hơn không cảm thấy mình thua.
Trong lời nói, thử đổi cách diễn đạt. Thay vì mình là người tin rằng, hãy nói hiện giờ mình nghĩ rằng. Chữ hiện giờ để ngỏ cánh cửa cho tương lai. Nó nhắc cả mình và người nghe rằng đây là quan điểm theo những gì mình biết lúc này.
Cũng nên cẩn thận với việc gắn nhãn cho mình theo một quan điểm. Khi đã tự gọi mình là người theo trường phái nào đó, mỗi phản bác nhắm vào trường phái sẽ có cảm giác như phản bác nhắm vào mình.
Bạn vẫn có giá trị, có nguyên tắc sống. Nhưng những điều cụ thể về cách thế giới vận hành nên được giữ lỏng tay hơn.
Tin ở mức vừa phải
Không phải niềm tin nào cũng cần chắc chắn như nhau. Mình chắc chắn gần như tuyệt đối rằng mặt trời mọc đằng đông. Mình khá chắc rằng đọc sách tốt cho trẻ. Mình chỉ hơi nghiêng về một phương pháp dạy toán nào đó. Ba niềm tin, ba mức độ.
Khi giữ niềm tin theo mức, đổi ý không còn là cú lật ngược từ đúng sang sai. Nó chỉ là điều chỉnh: trước mình nghiêng về phía này nhiều, giờ ít hơn một chút. Bằng chứng mới dịch chuyển mình từng bước, không bắt mình nhảy.
Những nhà dự báo giỏi thường nghĩ theo cách này. Họ không nói sẽ mưa hay không mưa, họ nói khả năng mưa cao hay thấp, và điều chỉnh liên tục khi có thông tin mới.
Một mẹo nhỏ: khi nêu quan điểm, thêm một câu về mức độ chắc chắn. Mình khá chắc. Mình đoán vậy thôi. Mình chưa tìm hiểu kỹ. Người nghe sẽ biết nên tin tới đâu, và bạn cũng dễ đổi ý hơn sau này.
Tập nói câu mình đã sai
Câu mình đã nghĩ sai là một trong những câu khó nói nhất, và cũng giống mọi kỹ năng, nó dễ hơn khi được luyện. Bắt đầu từ chuyện nhỏ. Mình tưởng quán này đóng cửa thứ Hai, hoá ra mình sai. Mình nhớ nhầm tên bộ phim.
Khi đã quen nói ở chuyện nhỏ, chuyện lớn dễ hơn. Và bạn sẽ ngạc nhiên: người khác thường tôn trọng người nói được câu này nhiều hơn là người không bao giờ nhận sai.
Với cha mẹ, đây là bài học quý nhất có thể dạy con mà không cần giảng. Khi con thấy bố mẹ nói, bố nghĩ lại rồi, hôm qua bố nói vậy là chưa đúng, con học được rằng sai là chuyện bình thường, sửa là chuyện đáng làm.
Ngược lại, một đứa trẻ lớn lên với cha mẹ không bao giờ nhận sai dễ học được rằng nhận sai là thua.
Đổi ý không phải là không có lập trường
Có một lo lắng hợp lý: nếu cứ đổi ý hoài thì có phải là người gió chiều nào che chiều ấy không? Khác biệt nằm ở lý do đổi ý.
Người gió chiều nào che chiều ấy đổi ý vì áp lực, vì lợi ích, vì muốn được lòng người đang đứng trước mặt. Người suy nghĩ tốt đổi ý vì bằng chứng. Người thứ nhất đổi theo người nghe, người thứ hai đổi theo sự thật.
Người đổi ý vì bằng chứng thật ra khá ổn định, vì bằng chứng thay đổi chậm. Họ không đổi ý mỗi tuần. Nhưng khi đổi, họ nói rõ vì sao.
Nếu phải chọn một điều để luyện trong năm nay, có lẽ nên là điều này: lần tới khi có ai đưa ra một lý lẽ tốt hơn của bạn, hãy nói một câu đơn giản, bạn nói đúng, mình nghĩ lại rồi. Bạn nghĩ mình sẽ nói câu đó với ai đầu tiên?
Câu hỏi thường gặp
Đổi ý nhiều có phải là thiếu chính kiến?
Không, nếu bạn đổi ý vì bằng chứng và nói rõ được lý do. Thiếu chính kiến là đổi theo người nghe hoặc theo áp lực. Người có chính kiến vẫn có thể đổi ý khi thấy mình sai.
Khiêm tốn trí tuệ là gì?
Là thái độ biết rằng hiểu biết của mình có giới hạn, sẵn lòng nghe ý kiến khác và điều chỉnh khi có bằng chứng. Nó không có nghĩa là tự ti hay không dám nêu quan điểm.
Làm sao thuyết phục người khác đổi ý?
Lắng nghe trước, tìm điểm chung, đưa bằng chứng một cách nhẹ nhàng và để họ có đường lùi giữ thể diện. Tấn công trực diện thường làm người ta cố thủ hơn.
Có niềm tin nào không nên đổi không?
Những giá trị sống cốt lõi như tôn trọng người khác, trung thực, thường không cần đổi theo từng bằng chứng. Nhưng cách hiểu và cách thực hiện những giá trị đó vẫn có thể được điều chỉnh.
Dạy con biết nhận sai thế nào?
Cách hiệu quả nhất là cha mẹ làm gương, nhận sai với con khi mình sai. Khen con khi con dám nói con nghĩ sai rồi, thay vì chỉ khen con khi con đúng.
