Thuyết tiến hoá là một trong những ý tưởng bị hiểu sai nhiều nhất lịch sử. Ba cách hiểu sai phổ biến là người sinh ra từ khỉ, kẻ mạnh nhất sẽ sống sót, và muôn loài đang tiến dần tới hoàn hảo. Thật ra người và các loài vượn ngày nay có chung tổ tiên, điều quyết định là sự phù hợp với môi trường chứ không phải sức mạnh, và tiến hoá không nhắm tới đích nào cả.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Tập này không giảng lại bài sinh học. Mình muốn kể câu chuyện của một ý tưởng: nó ra đời thế nào, bị hiểu lệch ra sao, và những cách hiểu lệch đó đã gây ra hậu quả gì khi người ta đem nó ra khỏi phòng thí nghiệm, đặt vào xã hội.
Ý tưởng ra đời từ những quan sát kiên nhẫn
Charles Darwin không nghĩ ra thuyết tiến hoá trong một khoảnh khắc loé sáng. Ông đã có một chuyến đi biển dài nhiều năm trên con tàu Beagle, ghi chép, thu thập mẫu vật ở nhiều nơi, trong đó có quần đảo Galápagos với những loài chim và rùa hơi khác nhau giữa các đảo.
Sau khi về, ông dành rất nhiều năm suy nghĩ, thí nghiệm, trao đổi thư từ, trước khi công bố cuốn Nguồn gốc các loài vào giữa thế kỷ mười chín. Một nhà tự nhiên học khác là Alfred Russel Wallace cũng độc lập đi tới ý tưởng tương tự trong cùng thời gian.
Ý tưởng cốt lõi khá đơn giản. Các cá thể trong một loài khác nhau một chút. Một số khác biệt được truyền cho con cái. Những cá thể có đặc điểm phù hợp hơn với môi trường thì có nhiều cơ hội sống sót và sinh sản hơn. Qua rất nhiều thế hệ, những đặc điểm đó trở nên phổ biến, và loài dần thay đổi.
Darwin gọi cơ chế này là chọn lọc tự nhiên. Và đơn giản như vậy mà nó đã bị hiểu sai theo rất nhiều cách.
Hiểu sai thứ nhất: người sinh ra từ khỉ
Câu người từ khỉ mà ra có lẽ là câu phổ biến nhất về tiến hoá, và nó sai. Thuyết tiến hoá không nói con người là hậu duệ của những con khỉ đang sống hôm nay. Nó nói con người và các loài vượn lớn ngày nay có chung một tổ tiên xa xưa.
Giống như bạn và người anh em họ có chung ông bà. Bạn không phải con cháu của người anh em họ. Hai người là hai nhánh từ một gốc.
Hình ảnh quen thuộc trên áo thun và sách báo, một dãy sinh vật đi từ con vượn lom khom tới người đứng thẳng, cũng góp phần làm hiểu sai. Nó vẽ tiến hoá như một đường thẳng, trong khi thật ra nó giống một cái cây với rất nhiều cành, nhiều cành đã tuyệt chủng.
Khi học sinh hỏi vậy sao khỉ bây giờ không tiến hoá thành người, đó là dấu hiệu hình ảnh đường thẳng đã in sâu. Khỉ bây giờ cũng đang tiến hoá, theo hướng phù hợp với môi trường của chúng.
Hiểu sai thứ hai: kẻ mạnh nhất sống sót
Cụm từ sự sống sót của kẻ thích nghi nhất thật ra do nhà triết học Herbert Spencer đặt ra, Darwin về sau mới dùng. Chữ thích nghi nhất ở đây nghĩa là phù hợp nhất với môi trường, không phải mạnh nhất, to nhất hay hung dữ nhất.
Trong một môi trường, sinh vật phù hợp nhất có thể là loài nhỏ bé, ăn ít, biết ẩn nấp. Trong môi trường khác, có thể là loài biết hợp tác. Ong, kiến, và cả con người thành công một phần lớn nhờ khả năng hợp tác chứ không chỉ cạnh tranh.
Hiểu tiến hoá thành cuộc chiến khốc liệt của kẻ mạnh là bỏ qua một nửa bức tranh. Thiên nhiên có cạnh tranh, nhưng cũng đầy những mối quan hệ cộng sinh, chăm sóc, hợp tác.
Cách hiểu sai này nghe có vẻ vô hại, nhưng như ta sẽ thấy, khi đem vào xã hội nó đã gây ra những hậu quả rất nặng nề.
Hiểu sai thứ ba: tiến tới hoàn hảo
Chữ tiến hoá trong tiếng Việt, với chữ tiến, dễ gợi ý rằng mọi thứ đang đi lên, tốt hơn, cao hơn. Nhưng chọn lọc tự nhiên không có mục đích, không có hướng tới một đích hoàn hảo nào.
Một đặc điểm phù hợp hôm nay có thể thành bất lợi khi môi trường thay đổi. Có những loài tiến hoá theo hướng đơn giản đi, mất bớt cơ quan, vì điều đó phù hợp với cách sống của chúng.
Cơ thể con người cũng đầy những dấu vết cho thấy tiến hoá không thiết kế hoàn hảo. Nhiều vấn đề về lưng, về răng khôn, được giải thích một phần bởi việc cơ thể ta được điều chỉnh dần từ những tổ tiên có lối sống khác.
Hiểu điều này giúp ta khiêm tốn: con người không phải là đỉnh cao mà cả tự nhiên nhắm tới, mà là một nhánh trong một cái cây rất lớn.
Khi ý tưởng bị đem vào xã hội
Vào cuối thế kỷ mười chín và đầu thế kỷ hai mươi, một số người đem cách hiểu sai về kẻ mạnh sống sót áp vào xã hội loài người. Họ cho rằng người nghèo nghèo vì kém cỏi, rằng giúp đỡ người yếu là đi ngược tự nhiên, rằng có những dân tộc cao hơn dân tộc khác. Người ta gọi trào lưu này là chủ nghĩa Darwin xã hội.
Những ý tưởng đó góp phần biện minh cho sự bất công, cho chủ nghĩa thực dân, và cho phong trào ưu sinh ở nhiều nước, dẫn tới những chính sách tàn nhẫn với những người bị coi là không đáng sinh con.
Điều đáng nhớ là đây không phải lỗi của bản thân khoa học tiến hoá. Một mô tả về cách tự nhiên vận hành không cho ta biết con người nên đối xử với nhau thế nào. Nhảy từ tự nhiên là như vậy sang ta nên làm như vậy là một bước nhảy mà các triết gia đã cảnh báo từ lâu.
Câu chuyện của thuyết tiến hoá dạy ta rằng một ý tưởng đúng có thể bị dùng sai. Và câu hỏi dành cho bạn: có ý tưởng khoa học nào hôm nay mà bạn thấy đang bị đem ra khỏi bối cảnh để biện minh cho điều gì đó không?
Câu hỏi thường gặp
Thuyết tiến hoá có phải chỉ là giả thuyết?
Trong khoa học, chữ thuyết dùng cho một hệ thống giải thích đã được kiểm chứng bằng rất nhiều bằng chứng, không phải một phỏng đoán. Thuyết tiến hoá được ủng hộ bởi bằng chứng từ hoá thạch, di truyền học, giải phẫu so sánh và quan sát trực tiếp.
Darwin có biết về gen không?
Không. Darwin chưa biết cơ chế di truyền cụ thể. Các nghiên cứu về di truyền, bắt đầu từ công trình của Mendel và phát triển mạnh sau này, đã bổ sung và củng cố thuyết tiến hoá.
Tiến hoá có đang diễn ra không?
Có. Ví dụ dễ thấy là vi khuẩn kháng thuốc kháng sinh: những vi khuẩn sống sót sau điều trị truyền đặc điểm kháng thuốc cho thế hệ sau. Đây là lý do cần dùng kháng sinh đúng chỉ định.
Chủ nghĩa Darwin xã hội là gì?
Là trào lưu áp dụng sai ý tưởng chọn lọc tự nhiên vào xã hội loài người, để biện minh cho bất bình đẳng và sự thống trị. Nó bị giới khoa học và triết học phê phán mạnh mẽ.
Nói với con về tiến hoá thế nào?
Dùng hình ảnh cây gia đình thay vì đường thẳng, kể về những loài vật con biết. Khuyến khích con quan sát sự đa dạng trong tự nhiên và hỏi vì sao mỗi loài lại có đặc điểm như vậy.
