Thời Khai sáng là một trào lưu tư tưởng ở châu Âu kéo dài qua thế kỷ mười bảy và mười tám. Nó đề cao lý trí, khoa học, sự khoan dung, và quyền của mỗi người được tự suy nghĩ thay vì chỉ nghe theo uy quyền. Câu khẩu hiệu mà triết gia Kant đưa ra, đại ý hãy có can đảm dùng lý trí của chính mình, đến nay vẫn là một lời mời cho bất kỳ ai đang học.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Chữ khai sáng và chữ khai phóng nghe khá gần nhau, và quả thật hai tinh thần có họ hàng. Tập này kể về một thời kỳ mà nhiều người châu Âu tin rằng con người có thể dùng trí óc của mình để hiểu thế giới và làm cho đời sống tốt hơn. Niềm tin đó đã mang lại nhiều điều, và cũng có những giới hạn cần nói thẳng.
Kant hỏi: khai sáng là gì?
Vào cuối thế kỷ mười tám, triết gia người Phổ Immanuel Kant viết một bài luận ngắn trả lời câu hỏi khai sáng là gì. Câu trả lời của ông nổi tiếng tới mức nhiều người thuộc lòng.
Ông viết, đại ý, rằng khai sáng là việc con người thoát ra khỏi tình trạng chưa trưởng thành mà chính mình gây ra. Chưa trưởng thành nghĩa là không dám dùng trí khôn của mình nếu không có người khác dẫn dắt. Và nó do chính mình gây ra khi nguyên nhân không phải thiếu trí khôn, mà thiếu can đảm và quyết tâm.
Kant nói thẳng: lười biếng và hèn nhát là lý do khiến nhiều người cả đời thích ở trong tình trạng đó. Thật tiện khi có một cuốn sách nghĩ hộ mình, một người thầy lo lương tâm hộ mình, một thầy thuốc quyết định chế độ ăn hộ mình.
Đọc lại hôm nay, câu đó vẫn chạm. Ta có thêm rất nhiều thứ nghĩ hộ mình: thuật toán gợi ý, người có ảnh hưởng trên mạng, và gần đây là những trợ lý máy trả lời mọi câu hỏi.
Những người và những việc của thời Khai sáng
Thời Khai sáng không phải một trường phái thống nhất. Nó gồm rất nhiều người, bất đồng với nhau ở nhiều điểm. Ở Pháp có Voltaire với những bài viết châm biếm sự cuồng tín, Montesquieu với ý tưởng phân chia quyền lực, Rousseau với những suy nghĩ về khế ước xã hội và giáo dục trẻ em. Ở Scotland có những người như David Hume và Adam Smith.
Một công trình tiêu biểu là bộ Bách khoa thư do Diderot và d’Alembert chủ biên. Tham vọng của nó là gom tri thức về khoa học, nghệ thuật, nghề thủ công vào một bộ sách, để ai đọc được cũng có thể tiếp cận. Việc đưa cả tri thức của người thợ vào, bên cạnh tri thức hàn lâm, đã là một tuyên bố.
Tư tưởng Khai sáng lan qua sách in, báo, thư từ, những quán cà phê và những buổi gặp gỡ trò chuyện nơi người ta tranh luận về ý tưởng mới.
Không khí chung là sự tự tin rằng lý trí và khoa học có thể giải phóng con người khỏi mê tín, bạo quyền và nghèo đói.
Khai sáng đã để lại gì?
Nhiều thứ ta coi là đương nhiên hôm nay có gốc rễ từ thời kỳ này. Ý tưởng rằng mọi người sinh ra có những quyền nhất định. Ý tưởng rằng quyền lực cần được giới hạn và kiểm soát. Ý tưởng về khoan dung với người có niềm tin khác. Niềm tin vào giáo dục rộng rãi và vào phương pháp khoa học.
Tư tưởng Khai sáng cũng đi xa khỏi châu Âu. Đầu thế kỷ hai mươi, những nhà nho duy tân ở Việt Nam đọc các sách mới, gọi là tân thư, qua bản dịch chữ Hán, và tìm thấy trong đó những ý tưởng của Montesquieu, Rousseau. Họ dùng chúng để suy nghĩ về việc mở mang dân trí.
Nhưng di sản quan trọng nhất có lẽ không phải một ý tưởng cụ thể, mà là một thái độ: sẵn lòng đặt câu hỏi với mọi uy quyền, kể cả uy quyền của chính những nhà Khai sáng.
Chính thái độ đó đã giúp các thế hệ sau nhìn thấy những giới hạn của thời Khai sáng.
Những giới hạn cần nói thẳng
Thời Khai sáng nói nhiều về quyền con người, nhưng cũng là thời kỳ mà chế độ nô lệ và chủ nghĩa thực dân vẫn tồn tại, có khi được chính những người nói về lý trí biện minh. Chữ con người trong miệng nhiều nhà tư tưởng lúc đó thật ra chỉ bao gồm một số người.
Phụ nữ phần lớn bị gạt ra ngoài. Có những tiếng nói phản đối ngay trong thời đó, như Mary Wollstonecraft, người viết để đòi quyền được học hành cho phụ nữ. Nhưng tiếng nói ấy là thiểu số.
Về sau, nhiều nhà tư tưởng còn phê phán niềm tin tuyệt đối vào lý trí và tiến bộ. Họ chỉ ra rằng lý trí có thể được dùng để tổ chức những việc rất tàn nhẫn một cách hiệu quả, và rằng tiến bộ kỹ thuật không tự động kéo theo tiến bộ đạo đức.
Nhận ra những giới hạn này không có nghĩa là vứt bỏ Khai sáng. Nó có nghĩa là áp dụng chính tinh thần Khai sáng, dám dùng lý trí để xét lại, lên chính thời Khai sáng.
Dám dùng lý trí của mình hôm nay
Với người học hôm nay, khẩu hiệu của Kant có thể được hiểu rất cụ thể. Trước khi hỏi ai đó, tự nghĩ trước một chút. Trước khi tin một điều, hỏi bằng chứng. Trước khi làm theo đám đông, hỏi vì sao.
Nó cũng đòi can đảm. Can đảm nói lên suy nghĩ khác với số đông trong lớp. Can đảm thừa nhận mình không biết. Can đảm đọc những thứ khó, thay vì chỉ đọc những gì dễ chịu.
Nhưng dám dùng lý trí của mình không có nghĩa là chỉ dùng lý trí của mình. Kant cũng coi trọng việc đem suy nghĩ ra trao đổi công khai, để người khác kiểm tra. Lý trí của một người rất dễ sai, lý trí của nhiều người cùng tranh luận tử tế thì bớt sai hơn.
Tuần này, có điều gì bạn đã để người khác nghĩ hộ mình, mà bạn muốn tự nghĩ lại một lần?
Câu hỏi thường gặp
Thời Khai sáng diễn ra khi nào?
Thường được xem là kéo dài qua thế kỷ mười bảy và mười tám ở châu Âu, mạnh nhất vào thế kỷ mười tám. Ranh giới chính xác tuỳ cách các sử gia xác định.
Khai sáng và khai phóng có liên quan không?
Hai khái niệm khác nhau nhưng có tinh thần gần nhau: cùng coi trọng việc con người tự suy nghĩ và được giải phóng khỏi sự lệ thuộc về trí óc. Khai phóng là truyền thống giáo dục có từ rất lâu trước thời Khai sáng.
Kant là ai?
Immanuel Kant là triết gia người Phổ sống ở thế kỷ mười tám, một trong những nhà triết học có ảnh hưởng lớn nhất. Ông viết về tri thức, đạo đức, thẩm mỹ, và bài luận nổi tiếng về khai sáng.
Vì sao Thời Khai sáng bị phê phán?
Vì nhiều nhà tư tưởng thời đó nói về quyền con người nhưng vẫn chấp nhận nô lệ, thực dân và loại trừ phụ nữ, và vì niềm tin tuyệt đối vào lý trí có thể bỏ qua những khía cạnh khác của con người.
Tư tưởng Khai sáng đến Việt Nam thế nào?
Chủ yếu qua các sách mới được dịch sang chữ Hán, mà các nhà nho duy tân đầu thế kỷ hai mươi tìm đọc. Họ dùng những ý tưởng đó để suy nghĩ về việc canh tân đất nước và mở mang giáo dục.
