Máy in chữ rời làm cho sách rẻ đi và nhiều lên rất nhanh. Tri thức nhờ đó lan xa hơn, văn bản được chuẩn hoá, người đọc có thể đặt nhiều cuốn sách cạnh nhau để so sánh, và một ý tưởng mới khó bị dập tắt hơn vì nó đã có hàng trăm bản in. Cách con người học, tranh luận và nhớ đã đổi theo.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Ta sống giữa chữ in tới mức không để ý tới nó nữa. Nhưng hãy tưởng tượng một thế giới mà mỗi cuốn sách phải được chép tay từng chữ, mất nhiều tháng, và chỉ vài người giàu hoặc vài tu viện có được. Tập này kể về bước chuyển từ thế giới đó sang thế giới của sách in.
Thế giới trước máy in
Trước khi có in ấn rộng rãi, sách ở châu Âu chủ yếu được chép tay, phần lớn trong các tu viện. Một cuốn sách dày có thể mất rất lâu mới chép xong. Sách vì thế cực kỳ quý, có nơi còn bị xích vào bàn đọc.
Chép tay còn một vấn đề khác: mỗi lần chép là một lần có thể sai. Người chép mệt, bỏ sót một dòng, chép nhầm một chữ, có khi tự sửa chỗ mình nghĩ là sai. Qua nhiều đời chép, một văn bản có thể có nhiều phiên bản khác nhau, và không ai chắc bản nào gần bản gốc nhất.
Vì sách hiếm, tri thức gắn chặt với trí nhớ và với thầy. Người ta học thuộc lòng nhiều hơn, và nghe giảng nhiều hơn tự đọc.
Ở phương Đông, bức tranh có phần khác. Người Trung Hoa, người Việt, người Hàn đã in bằng ván khắc gỗ từ rất sớm. Và chữ rời cũng đã xuất hiện ở phương Đông trước châu Âu.
Chữ rời đã có ở phương Đông trước
Theo ghi chép của Trung Hoa, vào thời nhà Tống đã có một người thợ tên Tất Thăng làm chữ rời bằng đất nung. Ở Triều Tiên, người ta đã in sách bằng chữ rời kim loại, và cuốn sách in chữ rời kim loại cổ nhất còn giữ được đến nay có từ thế kỷ mười bốn.
Vậy vì sao chữ rời không tạo ra một cuộc bùng nổ tương tự ở phương Đông? Các sử gia đưa ra nhiều lý do, và vẫn còn tranh luận. Một lý do hay được nhắc là chữ Hán có hàng nghìn chữ khác nhau, làm bộ chữ rời trở nên đồ sộ, trong khi khắc nguyên một tấm ván gỗ cho mỗi trang vẫn tiện và hiệu quả.
Ở Việt Nam, nghề khắc ván in có truyền thống lâu đời. Kho mộc bản triều Nguyễn, những tấm ván khắc dùng để in sách của triều đình, nay được xem là di sản tư liệu quý.
Nói vậy để thấy câu chuyện máy in không chỉ là câu chuyện một người, một nơi. Đó là câu chuyện của nhiều nền văn minh cùng tìm cách nhân bản chữ viết.
Gutenberg và cỗ máy ghép từ những thứ có sẵn
Vào giữa thế kỷ mười lăm, ở thành phố Mainz thuộc nước Đức ngày nay, Johannes Gutenberg phát triển một hệ thống in chữ rời kim loại. Điều đáng chú ý là ông không phát minh từ số không. Ông ghép những thứ đã có: chiếc máy ép kiểu dùng để ép nho hay ép giấy, kỹ thuật đúc kim loại, và một loại mực gốc dầu bám tốt vào kim loại.
Cái mới là sự kết hợp và sự hoàn thiện, để in được nhanh, đều, và với bảng chữ cái chỉ vài chục ký tự, bộ chữ rời trở nên rất thực tế.
Chỉ trong vài chục năm sau đó, xưởng in mọc lên ở rất nhiều thành phố châu Âu. Số lượng sách tăng lên một cách mà thế giới chép tay không thể tưởng tượng.
Đây là một bài học thú vị về phát minh: nhiều phát minh lớn là việc ghép những mảnh đã có theo một cách mới, đúng lúc có nhu cầu.
Sách in đã thay đổi cách nghĩ ra sao?
Thay đổi thứ nhất là chuẩn hoá. Hàng trăm bản in giống hệt nhau nghĩa là hai người ở hai thành phố có thể đọc cùng một văn bản, nói về cùng trang số mấy, dòng thứ mấy. Tranh luận trở nên chính xác hơn.
Thay đổi thứ hai là so sánh. Khi sách rẻ hơn, một học giả có thể có nhiều cuốn cùng lúc, đặt cạnh nhau, và thấy chỗ các tác giả xưa mâu thuẫn nhau. Nhiều sử gia cho rằng điều này góp phần làm lung lay niềm tin tuyệt đối vào uy tín của người xưa, và mở đường cho tinh thần nghiên cứu mới.
Thay đổi thứ ba là tốc độ lan truyền. Những cuộc tranh luận lớn về tôn giáo và khoa học ở châu Âu những thế kỷ sau lan nhanh chính nhờ tờ rơi và sách in. Một ý tưởng mới không còn dễ bị dập tắt, vì nó đã tồn tại ở quá nhiều nơi.
Mức độ của những thay đổi này vẫn được các sử gia bàn luận. Có người gọi đó là một cuộc cách mạng, có người cho rằng nó diễn ra chậm và phức tạp hơn. Nhưng hầu như ai cũng đồng ý là nó rất sâu.
Máy in gợi gì cho thời của mạng?
Cuộc chuyển đổi mà ta đang sống, từ sách in sang màn hình và mạng, có nhiều điểm giống thời máy in. Thông tin nhân bản gần như miễn phí, lan nhanh, khó bị dập tắt.
Nhưng cũng giống thời máy in, cái mới mang theo cả điều tốt lẫn điều xấu. Máy in giúp lan truyền khoa học, và cũng giúp lan truyền những tờ rơi đầy lời bịa đặt. Người đương thời đã phải học cách phân biệt, và mất rất lâu mới xây dựng được những thiết chế đáng tin như nhà xuất bản uy tín, thư viện, bình duyệt khoa học.
Chúng ta đang ở giữa một cuộc học như vậy. Những kỹ năng mà Nhà Khai Phóng nói nhiều, đọc sâu, kiểm tra thông tin, tư duy phản biện, chính là những kỹ năng của người đọc trong một thời kỳ chuyển đổi.
Nếu người thời máy in mới ra đời nhìn thấy thế giới hôm nay, họ sẽ ngạc nhiên nhất điều gì, và có lẽ sẽ khuyên ta điều gì?
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra máy in?
Không có một người duy nhất. In ván khắc gỗ và chữ rời đã có ở phương Đông từ sớm. Gutenberg được ghi nhận vì đã phát triển hệ thống in chữ rời kim loại hiệu quả ở châu Âu vào giữa thế kỷ mười lăm.
Việt Nam có nghề in từ khi nào?
Việt Nam có truyền thống in ván khắc gỗ lâu đời, gắn với các làng nghề khắc ván và việc in sách của triều đình, chùa chiền. Mốc thời gian cụ thể nên tra cứu từ nguồn sử học đáng tin.
Mộc bản triều Nguyễn là gì?
Đó là kho ván gỗ khắc chữ ngược dùng để in sách chính thức của triều Nguyễn, gồm sử, luật, văn thơ. Kho mộc bản này được xem là di sản tư liệu có giá trị lớn.
Sách in có làm mất nghề chép tay ngay không?
Không ngay lập tức. Sách chép tay còn tồn tại song song khá lâu, nhất là với những bản đẹp, bản quý. Chuyển đổi diễn ra dần dần qua nhiều thập kỷ.
Bài học từ máy in cho người học hôm nay là gì?
Công nghệ mới làm thông tin nhiều hơn, nhưng không tự làm người đọc khôn ngoan hơn. Kỹ năng đọc sâu, so sánh nguồn và suy xét vẫn là của chính người đọc.
