Lắng nghe để hiểu là tạm gác lại câu trả lời đang hình thành trong đầu, chú ý cả lời nói lẫn cảm xúc của người kia, hỏi thêm thay vì khuyên ngay, và nhắc lại điều mình nghe để kiểm tra xem mình hiểu đúng chưa. Đây là một kỹ năng học được, không phải một tính cách trời sinh.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Mình từng tự nhận là người biết lắng nghe, cho tới khi một người bạn nói thẳng: mỗi lần kể chuyện với cậu, mình có cảm giác cậu chỉ đang đợi mình nói xong để kể chuyện của cậu. Câu đó làm mình nghĩ rất lâu, và tập này là những gì mình học được sau đó.
Vì sao ta lắng nghe kém?
Lý do đầu tiên là tốc độ. Ta nghĩ nhanh hơn người khác nói rất nhiều. Trong khoảng trống đó, đầu óc chạy đi đâu đó: nghĩ câu trả lời, nghĩ chuyện của mình, đánh giá người đang nói.
Lý do thứ hai là ta muốn giúp. Nghe ai kể khó khăn, ta muốn đưa ngay giải pháp. Ý tốt, nhưng nó làm ta ngừng nghe từ rất sớm, khi mới nghe được nửa câu chuyện.
Lý do thứ ba là ta muốn được nghe. Chuyện người kia kể gợi cho ta một chuyện tương tự của mình, và ta nóng lòng kể. Mình cũng từng như vậy, chuyện của mình còn tệ hơn. Người kể thấy câu chuyện của họ bị cướp mất.
Lý do thứ tư là điện thoại. Chỉ cần điện thoại nằm trên bàn, dù úp xuống, sự chú ý đã bị chia bớt một phần.
Tạm gác lời đáp trong đầu
Việc đầu tiên khi lắng nghe là nhận ra lúc mình bắt đầu soạn câu trả lời, và nhẹ nhàng gác nó lại. Không cần cố xoá, chỉ cần nói với mình: để lát nữa.
Một mẹo giúp: tập chịu đựng khoảng lặng. Khi người kia ngừng nói, đừng vội lấp. Đợi vài giây. Rất thường, người kia sẽ nói tiếp, và những gì họ nói sau khoảng lặng thường là điều quan trọng nhất, điều họ ngập ngừng chưa dám nói.
Đặt điện thoại ra xa, nhìn người đang nói, cơ thể hướng về họ. Những tín hiệu nhỏ đó nói với người kia rằng họ đang được chú ý hoàn toàn.
Không cần gật gù liên tục hay ừ à theo từng câu. Sự chú ý thật tự nó hiện ra trên khuôn mặt.
Có một bài tập nhỏ mình hay làm. Trong một cuộc trò chuyện bất kỳ, tự đặt luật là mình chỉ được hỏi, không được kể chuyện của mình, trong năm phút đầu. Lần đầu làm, bạn sẽ ngạc nhiên vì mình muốn chen vào nhiều tới mức nào. Và cũng ngạc nhiên vì người đối diện mở lòng nhiều tới mức nào khi được hỏi thật lòng.
Nghe cả cảm xúc, không chỉ lời
Người ta nói ra lời, nhưng phía sau lời thường là một cảm xúc. Một đứa trẻ nói con ghét đi học có khi không phải ghét việc học, mà đang sợ một bạn trong lớp. Một người mẹ nói sao con về muộn thế có khi không phải trách móc, mà là đã lo lắng suốt mấy tiếng.
Lắng nghe để hiểu là nghe cả lớp thứ hai đó. Chú ý giọng nói, nét mặt, những chữ được nhấn mạnh, những chỗ ngập ngừng.
Có thể gọi tên cảm xúc mình đoán được, nhưng dưới dạng câu hỏi: nghe như con đang lo chuyện gì đó phải không. Nếu đoán sai, người kia sẽ sửa, và cuộc trò chuyện vẫn tiến lên.
Khi người ta cảm thấy cảm xúc của mình được thấy, họ thường bình tĩnh lại, và lúc đó mới có thể nói chuyện về vấn đề thật.
Hỏi thêm thay vì khuyên ngay
Khi ai đó kể một khó khăn, thay vì đưa lời khuyên, hãy hỏi thêm. Rồi sau đó thế nào. Bạn thấy sao về chuyện đó. Bạn đã nghĩ tới những cách nào rồi.
Câu hỏi giúp người kể tự sắp xếp suy nghĩ. Rất nhiều khi, khi được hỏi và được nghe đủ lâu, người ta tự tìm ra giải pháp của mình, và giải pháp tự tìm thì người ta dễ làm theo hơn lời khuyên của người khác.
Nếu thật sự muốn khuyên, hỏi trước: bạn muốn mình góp ý hay chỉ muốn có người nghe thôi. Câu hỏi này đơn giản mà cứu được rất nhiều cuộc trò chuyện. Nhiều người chỉ cần được nghe.
Tránh những câu hỏi thật ra là lời khuyên đội lốt, như sao bạn không làm thế này. Câu đó vẫn là khuyên, chỉ thêm dấu hỏi.
Nhắc lại để kiểm tra
Cuối cùng, nhắc lại những gì mình nghe được bằng lời của mình. Vậy là bạn đang thấy bị kẹt giữa việc muốn nghỉ việc và sợ bố mẹ thất vọng, mình hiểu đúng không.
Việc nhắc lại giúp bạn kiểm tra mình có hiểu đúng không, và cho người kia cơ hội sửa. Nó cũng cho họ nghe lại suy nghĩ của chính mình từ bên ngoài, điều đôi khi giúp họ thấy rõ hơn.
Đừng nhắc lại như cái máy, lặp từng chữ. Hãy tóm lại ý chính và cảm xúc chính.
Lắng nghe tốt là một món quà hiếm. Trong một thế giới ai cũng muốn nói, người biết nghe trở nên quý. Người gần nhất cần được bạn lắng nghe tuần này là ai?
Câu hỏi thường gặp
Lắng nghe chủ động là gì?
Là cách lắng nghe có chủ đích: tập trung hoàn toàn vào người nói, chú ý cả lời và cảm xúc, đặt câu hỏi làm rõ, và nhắc lại để xác nhận mình hiểu đúng.
Người nói nhiều có học lắng nghe được không?
Được. Bắt đầu bằng việc tự đặt quy tắc nhỏ, như đợi vài giây sau khi người kia ngừng nói, hoặc hỏi ít nhất một câu trước khi kể chuyện của mình.
Lắng nghe con cái thế nào cho con chịu nói?
Nghe mà không vội phán xét hay dạy dỗ, chọn lúc thư thả như khi đi xe hay trước khi ngủ. Nếu mỗi lần con kể đều bị mắng, con sẽ thôi kể.
Có nên chia sẻ trải nghiệm của mình khi người khác kể chuyện?
Có thể, nhưng sau khi đã nghe đủ, và ngắn gọn, để cho thấy mình hiểu, không để chuyển trọng tâm sang mình. Nếu không chắc, hỏi họ có muốn nghe không.
Lắng nghe có phải là đồng ý?
Không. Bạn có thể lắng nghe và hiểu một người mà vẫn không đồng ý với họ. Chính việc hiểu rõ giúp bất đồng trở nên tôn trọng hơn.
