Tranh luận văn minh với người khác quan điểm bắt đầu bằng một việc ít ai làm: nhắc lại ý của người kia sao cho chính họ gật đầu, trước khi phản bác. Sau đó tìm điểm chung, bàn về ý chứ không bàn về người, và chấp nhận rằng mục tiêu là hiểu nhau hơn, chứ không nhất thiết là có người thắng.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Ai cũng từng có một bữa cơm gia đình biến thành cuộc cãi vã, hoặc một cuộc trò chuyện với bạn bè kết thúc bằng sự im lặng khó chịu, chỉ vì bất đồng về một chuyện. Tập này không dạy bạn thắng trong tranh luận. Nó bàn về cách bất đồng mà vẫn giữ được nhau.
Nhắc lại ý người kia cho đúng
Có một bộ quy tắc tranh luận mà triết gia Daniel Dennett từng giới thiệu và ghi công cho nhà toán học, tâm lý học Anatol Rapoport. Quy tắc đầu tiên là: trước khi phản bác, hãy diễn đạt lại quan điểm của người kia rõ ràng và công bằng tới mức họ phải nói, đúng rồi, ước gì mình nói được như vậy.
Nghe thì dễ, làm thì khó. Khi bất đồng, ta hay nghe để tìm chỗ phản bác, không phải để hiểu. Ta vội tóm ý người kia thành một phiên bản đơn giản, dễ đánh.
Việc nhắc lại cho đúng có hai tác dụng. Thứ nhất, nó buộc bạn thật sự hiểu người kia. Nhiều khi, khi hiểu rồi, bạn thấy bất đồng nhỏ hơn mình tưởng. Thứ hai, người kia cảm thấy được lắng nghe, và khi được lắng nghe, người ta dễ lắng nghe lại.
Một câu mở đầu đơn giản: nếu mình hiểu đúng, bạn đang nói rằng, có phải vậy không.
Tìm điểm chung trước
Quy tắc tiếp theo trong bộ đó là nêu ra những điểm mà bạn đồng ý với người kia, và những gì bạn học được từ họ. Chỉ sau đó mới phản bác.
Gần như mọi bất đồng đều có một nền chung. Hai bố mẹ cãi nhau về việc cho con học thêm đều muốn con tốt. Hai người bất đồng về một chính sách đều muốn cộng đồng khá hơn. Nêu nền chung đó ra giúp cả hai nhớ rằng mình không phải kẻ thù.
Tìm điểm chung cũng giúp thu hẹp bất đồng. Hoá ra hai người không bất đồng về mục tiêu, mà chỉ về cách làm. Hoặc không bất đồng về cách làm, mà chỉ về mức độ. Một bất đồng nhỏ và rõ dễ giải quyết hơn một bất đồng lớn và mù mờ.
Điều này không phải là chiêu thuật. Nếu bạn không tìm thấy điểm chung nào, có thể bạn chưa hiểu người kia đủ.
Bàn về ý, không bàn về người
Khi tranh luận nóng lên, ta rất dễ chuyển từ ý sang người. Anh lúc nào cũng vậy. Em thì biết gì. Kiểu người như chị thì. Ngay khi câu chuyện chuyển sang con người, tranh luận biến thành cãi vã.
Hãy giữ tranh luận ở ý. Thay vì nói anh sai rồi, nói mình thấy lập luận này có một chỗ chưa ổn. Thay vì nói em không hiểu gì, hỏi em nghĩ sao về trường hợp này.
Chú ý giọng và cử chỉ. Nhiều cuộc tranh luận vỡ không phải vì nội dung, mà vì giọng điệu mỉa mai, cái nhìn khinh thường, cái lắc đầu. Người nghe phản ứng với thái độ nhiều hơn với lời.
Trong gia đình Việt, còn có thêm thứ bậc. Tranh luận với ông bà, cha mẹ, cần thêm sự tôn trọng trong cách nói. Có thể không đồng ý, nhưng không cần làm người lớn mất mặt.
Giữ bình tĩnh khi nóng lên
Khi cảm xúc lên cao, khả năng suy nghĩ rõ ràng giảm hẳn. Ai cũng biết điều này, nhưng lúc đang nóng thì quên.
Tập nhận ra dấu hiệu của mình: giọng to lên, nói nhanh hơn, tim đập mạnh, muốn cắt lời. Khi thấy những dấu hiệu đó, dừng lại. Hít một hơi. Có thể nói thẳng: mình thấy mình đang hơi nóng, cho mình một phút.
Tạm dừng không phải là thua. Nói mình cần nghĩ thêm, mai mình nói tiếp nhé là một câu rất trưởng thành. Nhiều cuộc tranh luận được giải quyết tốt hơn sau một đêm ngủ.
Nếu người kia đang nóng, đừng đổ thêm dầu. Hạ giọng, chậm lại, và nhắc lại ý họ để họ biết mình đang được nghe. Sự bình tĩnh cũng lây như sự giận dữ.
Biết khi nào dừng
Không phải cuộc tranh luận nào cũng cần đi tới cùng. Có những bất đồng dựa trên những giá trị sâu xa, không thể giải quyết bằng một buổi nói chuyện. Nhận ra điều đó và nói, có vẻ mình nhìn chuyện này khác nhau, vậy cũng được, là một kết thúc tốt.
Mục tiêu của tranh luận văn minh không phải là làm người kia đổi ý. Nếu họ đổi ý, tốt. Nếu bạn đổi ý, cũng tốt. Nếu không ai đổi ý nhưng cả hai hiểu nhau hơn, đó cũng là thành công.
Cũng có những cuộc tranh luận không đáng bắt đầu: khi người kia chỉ muốn gây sự, khi không có chút thiện chí nào, khi mối quan hệ quan trọng hơn chuyện đang bàn.
Lần tới bất đồng với ai đó, thử quy tắc đầu tiên: nhắc lại ý họ cho tới khi họ gật đầu. Bạn nghĩ cuộc nói chuyện sẽ khác đi thế nào?
Câu hỏi thường gặp
Làm sao tranh luận với người lớn tuổi mà không hỗn?
Giữ giọng nhẹ nhàng, bắt đầu bằng việc ghi nhận kinh nghiệm của họ, dùng câu hỏi thay vì khẳng định. Không cần thắng, chỉ cần được nói và được nghe.
Tranh luận trên mạng có nên không?
Tranh luận trên mạng dễ mất kiểm soát vì thiếu giọng nói và nét mặt, lại có người xem. Nếu có thể, chuyển sang nói chuyện riêng hoặc trực tiếp. Nhiều khi không trả lời là lựa chọn khôn ngoan.
Quy tắc Rapoport là gì?
Là bộ gợi ý cho tranh luận có tính xây dựng: diễn đạt lại quan điểm người kia thật công bằng, nêu những điểm đồng ý, nêu điều mình học được từ họ, rồi mới phản bác. Triết gia Daniel Dennett đã phổ biến bộ quy tắc này.
Bất đồng quan điểm có làm hỏng tình bạn không?
Không nhất thiết. Tình bạn bền thường chịu được bất đồng, nếu cả hai tôn trọng nhau và không biến bất đồng thành công kích cá nhân.
Dạy con tranh luận văn minh thế nào?
Làm gương trong cách cha mẹ bất đồng với nhau trước mặt con. Khi con tranh cãi với anh chị em, giúp con nhắc lại ý của người kia trước khi phản bác.
