Viết giúp ta nghĩ rõ hơn vì nó buộc những ý mơ hồ trong đầu phải thành câu có đầu có cuối, xếp theo một thứ tự. Khi đó những chỗ đứt gãy, những chỗ mâu thuẫn mà lúc chỉ nghĩ ta không thấy bỗng lộ ra trên trang giấy. Mười lăm phút viết tự do mỗi ngày, không cần hay, không cần cho ai đọc, là đủ để bắt đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Nhiều người nghĩ viết là việc của người đã nghĩ xong: nghĩ trước, rồi viết ra. Tập này bàn về chiều ngược lại. Với rất nhiều người, kể cả những người viết chuyên nghiệp, viết chính là cách để nghĩ.
Đầu óc nghĩ mơ hồ hơn ta tưởng
Khi suy nghĩ trong đầu, ta có cảm giác ý mình rất rõ. Nhưng thử mở miệng giải thích cho người khác, hoặc ngồi viết ra, ta thường thấy ý đó lỏng lẻo hơn nhiều. Câu này chưa nối được câu kia. Một ý quan trọng hoá ra chưa từng được nghĩ tới nơi.
Đó là vì suy nghĩ trong đầu cho phép ta nhảy cóc. Ta chuyển từ ý này sang ý khác mà không cần cầu nối, và não tự lấp chỗ trống bằng cảm giác đã hiểu.
Trang giấy thì không cho nhảy cóc. Mỗi câu phải có chủ ngữ, vị ngữ. Câu sau phải nối với câu trước. Khi viết, ta buộc phải xây từng cây cầu, và nhiều khi phát hiện ra có những cây cầu mình không xây nổi.
Một nhà văn Mỹ từng nói, đại ý, rằng bà viết chỉ để tìm ra mình đang nghĩ gì. Câu đó đúng với nhiều người hơn ta tưởng.
Viết tự do mỗi ngày
Cách đơn giản nhất để dùng viết làm công cụ nghĩ là viết tự do. Đặt đồng hồ mười lăm phút, viết liên tục bất cứ điều gì trong đầu, không dừng lại sửa, không quan tâm chính tả hay câu cú.
Mục đích không phải để viết hay. Mục đích là để những suy nghĩ đang lộn xộn trong đầu có chỗ ra. Sau vài phút đầu thường là những chuyện vặt vãnh, bạn sẽ bắt đầu chạm tới những điều thật sự đang bận tâm.
Nhiều người làm việc này vào buổi sáng, trước khi đầu óc bị cuốn vào công việc. Có người làm vào buổi tối để xả những gì tích tụ trong ngày.
Viết tự do không phải để người khác đọc. Biết chắc rằng không ai đọc giúp bạn viết thật lòng hơn. Có người viết xong xé luôn, cái họ cần là việc viết, không phải trang giấy.
Viết khi đầu óc rối
Khi đứng trước một quyết định khó, hoặc khi cảm xúc rối tung, viết ra có thể giúp rất nhiều. Không phải viết một bài phân tích, chỉ cần trả lời vài câu hỏi trên giấy.
Chuyện gì đang thật sự xảy ra. Mình cảm thấy gì, và vì sao. Mình sợ điều gì nhất. Nếu một người bạn thân gặp chuyện này, mình sẽ khuyên họ thế nào.
Câu hỏi cuối rất có ích. Khi viết lời khuyên cho người khác, ta thường sáng suốt hơn khi nghĩ cho chính mình, vì có khoảng cách. Viết giúp tạo ra khoảng cách đó.
Nhiều khi, chỉ riêng việc đặt được tên cho một nỗi lo đã làm nó nhỏ đi. Một nỗi lo không tên thì to lớn và mù mờ. Một nỗi lo đã viết ra thành câu thì có hình dạng, và có thể xử lý.
Tuỳ bút: truyền thống của người viết để nghĩ
Có cả một thể loại văn chương sinh ra từ việc viết để nghĩ. Ở Pháp vào thế kỷ mười sáu, Michel de Montaigne lui về tháp sách của mình và viết những bài mà ông gọi là essai, tạm dịch là những lần thử. Ông thử nghĩ về tình bạn, về nỗi sợ, về cái chết, về thói quen, về chính mình.
Montaigne không viết để trình bày kết luận. Ông viết để tìm hiểu, để thử một ý rồi xem nó dẫn tới đâu, nhiều khi tự mâu thuẫn và vui vẻ thừa nhận. Câu hỏi nổi tiếng của ông, mình biết được gì, cho thấy tinh thần đó.
Văn học Việt Nam cũng có những trang tuỳ bút mà người viết như đang suy nghĩ thành tiếng về một món ăn, một mùa, một vùng đất. Đọc chúng, ta thấy một đầu óc đang làm việc, không phải một đầu óc đã xong việc.
Bạn không cần viết hay như họ. Nhưng tinh thần thử ấy là thứ ai cũng mượn được.
Từ viết cho mình tới viết cho người khác
Viết để nghĩ và viết để người khác đọc là hai việc khác nhau. Viết để nghĩ thì lộn xộn cũng được. Viết cho người khác thì phải sắp xếp lại, cắt bớt, làm rõ.
Nhưng cái thứ hai thường đi ra từ cái thứ nhất. Những bài viết mạch lạc nhất thường có phía sau nhiều trang nháp lộn xộn, nơi người viết đã vật lộn để hiểu chính mình muốn nói gì.
Vì thế nếu bạn thấy khó viết một bài cho người khác đọc, có khi vấn đề không phải ở kỹ năng viết, mà ở chỗ bạn chưa nghĩ xong. Hãy quay lại viết cho mình trước.
Tối nay, trước khi ngủ, bạn thử viết mười lăm phút về một điều đang làm bạn băn khoăn. Bạn đoán mình sẽ phát hiện ra điều gì mà trước đó chưa nhận ra?
Câu hỏi thường gặp
Viết tay hay gõ máy thì tốt hơn cho việc nghĩ?
Mỗi cách có ưu điểm. Viết tay chậm hơn, buộc bạn chọn lọc và có thể giúp suy ngẫm sâu hơn. Gõ máy nhanh hơn, hợp khi ý tuôn ra nhiều. Hãy thử cả hai và chọn cách hợp với mình.
Không biết viết gì thì sao?
Viết đúng câu đó: mình không biết viết gì. Rồi viết tiếp vì sao không biết, hôm nay mình đã làm gì, mình đang thấy thế nào. Chỉ cần tay không dừng, ý sẽ đến.
Viết nhật ký có giúp sức khoẻ tinh thần không?
Nhiều người thấy viết giúp họ bình tĩnh và hiểu cảm xúc của mình hơn. Nhưng nếu đang gặp khó khăn tâm lý kéo dài, viết không thay được sự hỗ trợ của chuyên gia.
Trẻ em có nên viết tự do không?
Có, nếu con thích. Cho con một cuốn sổ riêng, hứa không đọc nếu con không cho phép, và không sửa lỗi chính tả trong đó. Đó là không gian riêng để con nghĩ.
Tuỳ bút là gì?
Tuỳ bút là thể văn xuôi ghi lại cảm nghĩ của người viết một cách tự do về con người, sự việc, cảnh vật. Nó gần với tinh thần những bài thử của Montaigne: nghĩ trong khi viết.
