Giáo dục khai phóng là lối học nhắm tới việc làm ra một con người biết tự nghĩ, tự đọc, tự hỏi và tự học tiếp suốt đời. Học nghề dạy bạn làm tốt một việc cụ thể, còn khai phóng dạy bạn cách học bất kỳ việc gì, kể cả những nghề hôm nay chưa có tên. Hai thứ không chống nhau, nhưng khác nhau ở cái đích.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Tập đầu tiên này mình muốn gỡ một chữ nghe thì sang mà ít ai giải thích cho ra nhẽ. Nhiều phụ huynh nghe khai phóng là nghĩ tới một kiểu trường đắt tiền, nhiều bạn trẻ lại nghĩ đó là học lan man không ra nghề gì. Cả hai hình dung đều lệch một chút.
Chữ khai phóng từ đâu ra và vì sao gọi là tự do?
Chữ khai phóng là cách người Việt dịch một cụm từ gốc La tinh, tạm hiểu là những môn học dành cho người tự do. Thời La Mã và suốt thời Trung cổ ở châu Âu, người ta chia việc học thành hai loại. Một loại là tay nghề để làm thuê, làm việc chân tay. Loại kia là những môn cần cho một công dân tự do, người phải tự quyết định việc của mình và tham gia việc chung.
Những môn ấy về sau được gom thành bảy môn. Ba môn đầu xoay quanh chữ nghĩa: ngữ pháp để hiểu và dùng ngôn ngữ cho đúng, tu từ để nói và viết cho thuyết phục, lô gích để lập luận cho chặt. Bốn môn sau xoay quanh con số và trật tự: số học, hình học, âm nhạc và thiên văn. Nghe âm nhạc nằm cạnh hình học thì lạ, nhưng người xưa xem âm nhạc là môn của tỉ lệ và hoà hợp.
Điều đáng để ý không phải danh sách bảy môn, vì danh sách đó đã cũ. Điều đáng để ý là cái ý đằng sau: một người chỉ thật sự tự do khi đầu óc họ tự vận hành được. Người không đọc được văn bản khó, không nhận ra lập luận sai, không diễn đạt được ý mình thì dù không ai trói, họ vẫn dễ bị người khác dắt đi.
Ngày nay chữ khai phóng mở rộng ra rất nhiều, gồm cả khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, nghệ thuật, lịch sử và triết học. Nhưng cái lõi vẫn vậy: học để tâm trí được cởi trói.
Khai phóng khác học nghề ở chỗ nào, cụ thể?
Cách dễ thấy nhất là nhìn vào câu hỏi mà mỗi lối học đặt ra. Học nghề hỏi: làm việc này thế nào cho đúng, cho nhanh, cho đạt chuẩn. Khai phóng hỏi: vì sao lại làm thế, còn cách nào khác không, và mình có nên làm việc này không. Một người thợ giỏi cần câu hỏi thứ nhất. Một người trưởng thành cần cả hai.
Lấy ví dụ một bạn học kế toán. Học nghề dạy bạn ấy lập bảng cân đối, hạch toán cho đúng. Còn khi bạn ấy đọc thêm lịch sử, bạn ấy biết sổ sách kép ra đời từ nhu cầu buôn bán của các thành phố thương mại, và hiểu vì sao con số trên giấy chỉ là một cách kể về doanh nghiệp. Khi học thêm đạo đức, bạn ấy có chữ để gọi tên cảm giác khó chịu lúc bị nhờ làm đẹp sổ.
Học nghề cho bạn một bộ đồ nghề. Khai phóng cho bạn khả năng tự rèn bộ đồ nghề mới khi bộ cũ hết dùng được.
Vì thế đừng hình dung đây là chuyện chọn một trong hai. Một người được học theo tinh thần khai phóng vẫn cần một nghề để sống. Chỉ là họ không bị cái nghề đó nhốt lại.
Những hiểu lầm hay gặp về giáo dục khai phóng
Hiểu lầm thứ nhất là khai phóng nghĩa là học cái gì cũng được, thích gì học nấy. Thật ra một chương trình khai phóng tử tế thường rất nặng đọc và viết. Bạn phải đọc những văn bản khó, phải viết nhiều bài luận có lập luận, phải trình bày trước người khác và chịu phản biện. Tự do ở đây là tự do trong suy nghĩ, không phải tự do khỏi kỷ luật.
Hiểu lầm thứ hai là chỉ dân khoa học xã hội mới cần. Một kỹ sư không biết viết rõ một đề xuất, một bác sĩ không biết lắng nghe nỗi sợ của bệnh nhân, đều đang thiếu phần khai phóng.
Hiểu lầm thứ ba là phải vào một trường có chữ khai phóng trong tên. Tinh thần này có thể nằm trong bất kỳ lớp học nào có một giáo viên hay hỏi vì sao, và càng có thể nằm trong thói quen đọc sách của chính bạn.
Hiểu lầm thứ tư là khai phóng thì phải chống lại truyền thống. Ngược lại, lối học này đòi bạn đọc rất nhiều thứ cũ, chỉ là đọc với con mắt tự hỏi chứ không phải học thuộc để lặp lại.
Một người được học khai phóng trông như thế nào?
Mình hay hình dung qua những việc nhỏ. Họ đọc một bài báo giật tít và tự hỏi số liệu này lấy ở đâu. Họ nghe một ý kiến trái ngược và cố diễn đạt lại ý đó cho công bằng trước khi phản bác.
Họ cũng biết mình không biết. Đây là dấu hiệu quan trọng nhất và cũng khó rèn nhất. Người học càng rộng thì càng thấy thế giới lớn hơn cái đầu mình, nên họ bớt phán xét và hỏi nhiều hơn.
Họ chuyển được hiểu biết từ chỗ này sang chỗ khác. Một chị làm bán hàng từng đọc về cách các nhà thơ chọn chữ sẽ viết lời chào khách khác hẳn.
Và họ học tiếp khi không ai bắt. Đó mới là thước đo thật, vì mọi chương trình học rồi cũng kết thúc, còn đời người thì chưa.
Nếu bạn là học sinh hay phụ huynh, bắt đầu từ đâu?
Không cần đổi trường, cũng không cần mua khoá học nào. Bắt đầu bằng ba thói quen nhỏ. Một là đọc mỗi ngày một ít thứ ngoài sách giáo khoa, mà là thứ hơi khó hơn sức mình một chút. Hai là viết vài dòng về điều mình vừa đọc, bằng lời của mình. Ba là mỗi tuần có một cuộc trò chuyện thật về một câu hỏi không có đáp án sẵn.
Với phụ huynh, việc quan trọng nhất có lẽ là đừng dập tắt những câu hỏi vì sao của con, kể cả những câu làm mình lúng túng. Một đứa trẻ được phép hỏi sẽ lớn lên thành một người biết tự hỏi.
Các tập sau của Nhà Khai Phóng sẽ đi vào từng thói quen đó, mỗi tập một câu hỏi cụ thể, không lý thuyết suông.
Còn bây giờ, thử nghĩ xem: điều gì bạn đang tin chắc nhất mà chưa bao giờ tự hỏi vì sao mình tin?
Câu hỏi thường gặp
Giáo dục khai phóng có phải chỉ dành cho người giàu?
Không. Trường mang tên khai phóng có thể đắt, nhưng tinh thần khai phóng thì rẻ: một thẻ thư viện, thói quen đọc, và những cuộc trò chuyện tử tế. Nhiều người tự học theo lối này mà chưa từng bước vào một ngôi trường như thế.
Khai phóng có giống giáo dục toàn diện không?
Có chỗ gần nhau nhưng không trùng. Giáo dục toàn diện thường nói về đủ mặt đức, trí, thể, mỹ. Khai phóng nhấn mạnh vào khả năng tự suy nghĩ, tự học và sống như một người tự do trong trí óc.
Học sinh cấp hai có học khai phóng được không?
Được, và càng sớm càng tự nhiên. Ở tuổi đó, khai phóng chủ yếu là được đọc rộng, được hỏi vì sao, được viết ý mình và được trò chuyện với người lớn một cách nghiêm túc.
Người đã đi làm có cần học khai phóng nữa không?
Rất cần, vì người đi làm là người hay bị công việc thu hẹp tầm nhìn nhất. Đọc một cuốn sách ngoài ngành mỗi tháng đã là một bước khai phóng, và nó thường giúp chính công việc của bạn.
Tự học khai phóng thì nên đọc môn nào trước?
Nên bắt đầu từ thứ bạn đang tò mò nhất, vì tò mò là nhiên liệu. Sau đó đi dần sang những môn nằm cạnh: thích lịch sử thì sang triết học, thích khoa học thì sang lịch sử khoa học.
