Người học kỹ thuật có cần đọc văn và triết không? Rất nên, và lý do rất thực tế. Văn giúp bạn hiểu những con người sẽ dùng cây cầu, cỗ máy hay phần mềm bạn làm ra. Triết giúp bạn soi những giả định nằm dưới công thức, thứ mà công thức không bao giờ tự nói ra.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Tập này dành cho các bạn dân tự nhiên, những người từng nghe câu học văn làm gì cho mệt, ra trường có ai hỏi đâu. Mình hiểu cảm giác đó. Nhưng càng làm lâu trong nghề kỹ thuật, người ta càng hay tìm lại những cuốn sách mà hồi sinh viên họ gạt đi.
Kỹ thuật giải bài toán, nhưng ai đặt ra bài toán?
Trong trường, đề bài đã có sẵn. Bạn được cho tải trọng, vật liệu, yêu cầu, rồi tính ra đáp án. Ra đời thì khác hẳn: phần khó nhất thường là hiểu cho đúng bài toán thật sự là gì. Khách hàng nói muốn một cái A, nhưng thứ họ cần là cái B mà họ không biết gọi tên.
Hiểu được điều người khác cần là một kỹ năng về con người. Đọc tiểu thuyết là một cách luyện kỹ năng đó rất rẻ. Khi theo một nhân vật qua mấy trăm trang, bạn tập đứng trong đầu một người khác, thấy họ nghĩ gì, sợ gì, tự lừa mình ở đâu.
Một anh kỹ sư làm hệ thống cấp nước từng kể với mình rằng dự án đầu tiên của anh đúng hết về thuỷ lực mà người dân vẫn không dùng. Vòi nước đặt ở chỗ các bà các mẹ phải đứng giữa đường để hứng. Không có công thức nào nhắc anh điều đó.
Văn chương không trả lời bài toán kỹ thuật. Nó làm bạn nhạy hơn với những thứ nằm ngoài đề bài.
Triết học soi giả định như thế nào?
Mọi mô hình đều có giả định. Mô hình dự báo giao thông giả định người ta chọn đường ngắn nhất. Phần mềm chấm điểm tín dụng giả định quá khứ của một người nói lên tương lai của họ. Khi giả định sai, mô hình chạy rất đẹp mà kết quả vẫn sai.
Triết học, ở phần căn bản nhất, là tập thói quen hỏi: mình đang coi cái gì là hiển nhiên. Một buổi học lô gích giúp bạn nhận ra một lập luận nghe xuôi tai nhưng thiếu một mắt xích. Một buổi đọc về tri thức luận giúp bạn phân biệt mình biết chắc, mình đoán có cơ sở, và mình chỉ đang hy vọng.
Người làm kỹ thuật vốn giỏi lô gích hình thức. Cái họ hay thiếu là con mắt nhìn lùi ra xa, hỏi vì sao lại đo cái này mà không đo cái kia, vì sao lại tối ưu tốc độ mà không tối ưu sự công bằng.
Đó cũng là cửa vào của đạo đức công nghệ. Một thuật toán gợi ý nội dung chỉ tối ưu thời gian người xem ở lại là đang chọn một giá trị, dù người viết nó không hề nghĩ mình đang chọn.
Đọc văn giúp viết tốt hơn, và kỹ sư viết nhiều hơn mình tưởng
Nhiều bạn sinh viên kỹ thuật nghĩ công việc sau này chủ yếu là tính và làm. Thật ra một kỹ sư có kinh nghiệm dành rất nhiều thời gian để viết: báo cáo, đề xuất, tài liệu hướng dẫn, thư trao đổi với khách, ghi chú cho đồng nghiệp sau này bảo trì.
Một tài liệu viết rối có thể làm hỏng một thiết kế tốt, vì người thi công hiểu sai. Một đề xuất viết mạch lạc có thể giúp một ý tưởng tầm thường được duyệt. Viết rõ là một kỹ năng kỹ thuật thật sự, chỉ là trường ít dạy.
Người đọc nhiều văn thường viết câu có nhịp, biết đặt ý quan trọng lên trước, biết bỏ bớt chữ thừa. Họ không cần hoa mỹ. Chính những nhà văn giỏi nhất thường viết giản dị nhất.
Nếu bạn chỉ lấy được một thứ từ việc đọc văn, hãy lấy thói quen này: viết xong một đoạn, đọc lại như thể mình là người lần đầu thấy nó.
Bắt đầu đọc từ đâu mà không ngán?
Đừng bắt đầu bằng những bộ triết học dày nhất. Bạn sẽ bỏ cuộc sau ba trang và kết luận triết không hợp với mình. Hãy bắt đầu từ chỗ giao nhau với cái bạn đã thích.
Thích vật lý thì đọc tiểu sử và thư từ của các nhà khoa học, rồi đọc sang những cuộc tranh luận triết học quanh cơ học lượng tử. Thích lập trình thì đọc về lô gích và lịch sử của ý tưởng máy tính. Thích cơ khí thì đọc tiểu thuyết về những người thợ, những công trình.
Về văn, truyện ngắn là cửa vào dễ nhất cho người bận. Một truyện ngắn hay đọc trong hai mươi phút mà để lại một câu hỏi cả tuần. Văn học Việt Nam có rất nhiều truyện ngắn như vậy, gần gũi và không cần dịch.
Đặt mục tiêu nhỏ: mỗi tháng một cuốn ngoài chuyên ngành. Sau một năm là mười hai cuốn, đủ để cách bạn nhìn nghề của mình đổi đi ít nhiều.
Nếu không có thời gian thì sao?
Sinh viên kỹ thuật thường bận thật, bài tập lớn chồng chất, đồ án liên miên. Mình không khuyên bạn hy sinh giấc ngủ để đọc tiểu thuyết.
Nhưng hãy thử đếm thời gian lướt mạng mỗi ngày. Chỉ cần lấy lại một nửa khoảng đó cho một cuốn sách giấy, bạn đã có thời gian đọc mà không mất gì quan trọng.
Còn một cách nữa là nghe. Sách nói và các chương trình trò chuyện về ý tưởng lấp được những lúc đi xe buýt, chạy bộ, rửa bát. Nghe không thay được đọc chậm, nhưng là cánh cửa tốt.
Rốt cuộc, câu hỏi không phải kỹ sư có cần đọc văn không, mà là bạn muốn làm một người thợ giỏi, hay một người thợ giỏi hiểu mình đang làm ra thứ gì cho ai?
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên kỹ thuật nên đọc triết học gì trước?
Nên bắt đầu bằng những cuốn nhập môn viết cho người thường hoặc những cuộc đối thoại ngắn, rồi mới đọc tác phẩm gốc. Chọn chủ đề gần nghề: lô gích, tri thức luận, đạo đức công nghệ.
Đọc văn có giúp ích cho phỏng vấn xin việc kỹ thuật không?
Gián tiếp có. Người đọc nhiều thường trình bày mạch lạc hơn, kể được một dự án thành câu chuyện có đầu có cuối, và trả lời các câu hỏi tình huống thấu đáo hơn.
Có nên học thêm một môn nhân văn tự chọn ở đại học?
Nếu chương trình cho phép, rất nên. Một môn có đọc và viết thật sự, có thảo luận, thường để lại nhiều hơn một môn kỹ thuật học thêm cho đủ tín chỉ.
Đạo đức công nghệ là gì?
Đó là lĩnh vực hỏi công nghệ ảnh hưởng tới con người và xã hội ra sao, ai được lợi, ai chịu thiệt, và người làm ra nó có trách nhiệm gì. Nó ngày càng quan trọng khi phần mềm quyết định nhiều việc trong đời sống.
Đọc sách nói có tính là đọc không?
Với truyện và sách phổ thông, nghe cũng tiếp nhận được phần lớn. Với sách khó cần dừng lại suy nghĩ và ghi chú, đọc bằng mắt vẫn hiệu quả hơn vì bạn tự điều khiển được nhịp.
