Đang học một trường bình thường vẫn tự học khai phóng được, và không cần nhiều thời gian như bạn nghĩ. Cần bốn thứ: một lịch đọc nhỏ mà đều, một cuốn sổ để viết lại ý mình, một người để trò chuyện, và thói quen hỏi vì sao ngay với bài học trên lớp.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Nhiều bạn nhắn cho mình rằng trường em chỉ dạy để thi, không có môn triết, không có câu lạc bộ đọc sách, vậy em làm sao. Tập này là câu trả lời dài cho câu hỏi đó. Tin vui là phần quan trọng nhất của giáo dục khai phóng xưa nay vẫn luôn diễn ra ngoài giờ học.
Đọc gì khi không có ai giao danh sách?
Cái khó đầu tiên là chọn. Không có thầy giao bài, bạn dễ rơi vào hai thái cực: đọc toàn sách dễ cho vui, hoặc lao vào sách quá khó rồi bỏ. Mình gợi ý một nguyên tắc ba phần. Một phần sách bạn thích sẵn. Một phần sách hơi khó hơn sức mình. Một phần sách thuộc lĩnh vực bạn chưa từng đọc.
Ví dụ một bạn thích truyện trinh thám. Phần thích sẵn là truyện trinh thám. Phần hơi khó là một cuốn nhập môn lô gích, vì thám tử giỏi thực chất là người suy luận giỏi. Phần lạ là một cuốn về lịch sử y học, vì nhiều vụ án kinh điển xoay quanh thuốc và độc.
Thấy không, ba phần nối vào nhau. Đó là cách đọc theo mạch, thay vì đọc rời rạc từng cuốn.
Thư viện quận, thư viện tỉnh thường có nhiều sách hơn bạn tưởng, và nhân viên thư viện thường vui khi có học sinh hỏi. Đừng ngại hỏi họ gợi ý.
Bao nhiêu là đủ, khi đã có quá nhiều bài tập?
Mình không khuyên bạn đọc một giờ mỗi ngày nếu lịch học đã kín. Hai mươi phút là con số dễ giữ. Quan trọng hơn thời lượng là đều. Hai mươi phút mỗi ngày trong một năm nhiều hơn hẳn những cơn đọc cả ngày Chủ nhật rồi bỏ ba tuần.
Chọn một giờ cố định để gắn thói quen vào. Có bạn đọc ngay sau bữa tối trước khi làm bài. Có bạn đọc trên xe buýt tới trường. Có bạn đọc mười lăm phút trước khi ngủ, điện thoại để ngoài phòng.
Những tuần ôn thi, cứ giảm xuống năm phút, nhưng đừng bỏ hẳn. Giữ sợi dây còn nối dễ hơn nhiều so với buộc lại một sợi đã đứt.
Và cho phép mình bỏ một cuốn sách dở. Đọc tới một phần ba mà vẫn thấy không hợp thì chuyển sang cuốn khác. Tự học không có ai chấm, nên đừng tự phạt mình bằng việc cố nuốt.
Vì sao phải viết lại, và viết thế nào?
Đọc mà không viết thì như ăn mà không tiêu. Bạn có cảm giác đã hiểu, nhưng thử kể lại cho người khác thì lúng túng. Viết là cách phát hiện chỗ mình chưa hiểu.
Không cần viết dài. Sau mỗi buổi đọc, viết ba câu. Câu thứ nhất: điều chính mình vừa đọc là gì. Câu thứ hai: điều gì làm mình ngạc nhiên hoặc không đồng ý. Câu thứ ba: câu hỏi mình còn lại.
Sau vài tháng, cuốn sổ ấy trở thành thứ quý nhất bạn có. Đọc lại, bạn thấy mình đã nghĩ khác đi thế nào. Những câu hỏi còn lại của tháng trước nhiều khi được trả lời bởi cuốn sách tháng sau.
Viết bằng tay hay bằng máy đều được. Điều duy nhất cần tránh là chép nguyên văn cả đoạn trong sách. Chép thì dễ, nhưng tay chép mà đầu không nghĩ.
Tìm người trò chuyện ở đâu?
Khai phóng không phải việc một mình. Ý tưởng chỉ thật sự sáng rõ khi được nói ra và bị người khác hỏi lại. Nhưng không phải trường nào cũng có câu lạc bộ đọc sách.
Bắt đầu nhỏ thôi. Rủ một người bạn cùng đọc một cuốn, mỗi tuần kể nhau nghe một chương. Hai người là đủ thành một nhóm. Hỏi một thầy cô bạn quý xem thầy cô đang đọc gì, nhiều thầy cô rất vui khi được hỏi.
Người trong nhà cũng là người trò chuyện tốt. Ông bà có thể không đọc cuốn bạn đọc, nhưng có cả một đời trải nghiệm để đối chiếu. Kể cho ông nghe về một cuốn sách về chiến tranh, bạn có thể nghe được một câu chuyện không sách nào có.
Các nhóm đọc trên mạng cũng có, nhưng hãy chọn nhóm thảo luận nghiêm túc, tránh nhóm chỉ khoe ảnh bìa sách.
Biến bài trên lớp thành câu hỏi khai phóng
Đây là mẹo mình thích nhất vì không tốn thêm thời gian. Mỗi bài học trên lớp, dù môn gì, đều có thể là cửa vào một câu hỏi lớn hơn.
Học công thức tính diện tích hình tròn, hỏi: người xưa làm sao biết con số pi. Học một bài thơ, hỏi: nếu nhà thơ viết bằng văn xuôi thì mất gì. Học một trận đánh trong lịch sử, hỏi: người lính bình thường hôm ấy nghĩ gì, ăn gì. Học phản ứng hoá học, hỏi: ai là người đầu tiên thấy nó và vì sao họ lại để ý.
Bạn không cần hỏi thầy cô ngay trong giờ nếu không tiện. Ghi câu hỏi vào sổ, về nhà tìm đọc. Chỉ cần một câu mỗi tuần, cuối năm bạn đã có năm mươi cuộc phiêu lưu nhỏ.
Trường có thể dạy để thi, nhưng không ai cấm bạn học để hiểu. Tuần này, bạn sẽ chọn câu hỏi vì sao nào từ bài học của mình?
Câu hỏi thường gặp
Học sinh lớp mấy thì nên bắt đầu tự học khai phóng?
Không có tuổi cố định. Học sinh cấp hai đã có thể bắt đầu bằng đọc rộng và viết vài câu. Lên cấp ba thì thêm sách khó hơn và các cuộc trò chuyện sâu hơn.
Tự học khai phóng có ảnh hưởng tới điểm số không?
Nếu giữ lượng vừa phải, thường không ảnh hưởng xấu, có khi còn giúp môn văn và khả năng hiểu đề. Nếu thấy bài vở bị chậm, hãy giảm thời lượng chứ đừng bỏ hẳn thói quen.
Không có tiền mua sách thì sao?
Thư viện công cộng, thư viện trường, sách điện tử miễn phí có bản quyền hợp lệ, và mượn qua lại với bạn bè đều là cách tốt. Nhiều tác phẩm kinh điển đã hết thời hạn bảo hộ nên có bản đọc miễn phí hợp pháp.
Nên đọc sách giấy hay sách điện tử?
Cả hai đều được. Sách giấy ít bị xao nhãng hơn vì không có thông báo bật lên. Nếu đọc trên điện thoại, hãy bật chế độ không làm phiền.
Làm sao biết mình tự học có tiến bộ không?
Đọc lại cuốn sổ ghi chú của vài tháng trước. Nếu bạn thấy những ý cũ của mình hơi ngây ngô, đó chính là dấu hiệu bạn đã tiến bộ.
