Khi con muốn học một ngành mà cha mẹ cho là vô dụng, hãy bắt đầu bằng việc hỏi để hiểu vì sao con chọn, thay vì phản đối ngay. Rồi cùng con tìm hiểu công việc thật của ngành đó, nói rõ nỗi lo của mình mà không ra lệnh, và cùng nhau đặt ra một kế hoạch có đường lùi. Cách đó thường giữ được cả tương lai của con lẫn tình cảm gia đình.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Con muốn học triết, học lịch sử, học mỹ thuật, học âm nhạc, học một ngành mà cả họ chưa ai nghe tên. Cha mẹ lo, và cái lo đó là thật. Tập này dành cho những gia đình đang đứng ở hai phía của cuộc nói chuyện khó này, mà không phán ai đúng ai sai.
Hỏi để hiểu, trước khi phản đối
Phản xạ đầu tiên của nhiều cha mẹ là phản đối ngay: học cái đó ra làm gì. Câu đó thường đóng cửa cuộc nói chuyện. Con cảm thấy bị coi thường, và thủ thế.
Thử bắt đầu khác: con kể bố nghe, điều gì làm con thích ngành này. Rồi lắng nghe thật. Có thể con đã tìm hiểu kỹ hơn bố mẹ nghĩ. Có thể con chọn vì một lý do sâu xa, như một thầy cô đã truyền cảm hứng. Cũng có thể con chọn vì hình dung lãng mạn, chưa biết gì nhiều.
Dù là trường hợp nào, việc hiểu lý do giúp cha mẹ nói chuyện đúng chỗ. Nếu con đã tìm hiểu kỹ, cha mẹ có thể yên tâm hơn. Nếu con chỉ có hình dung mơ hồ, cha mẹ có thể giúp con tìm hiểu thêm.
Hỏi thêm: con hình dung năm năm nữa một ngày làm việc của con trông thế nào. Câu này giúp cả hai bên nhìn vào điều cụ thể.
Cùng tìm hiểu công việc thật
Nhiều bất đồng xuất phát từ việc cả hai bên đều không biết rõ ngành đó ra trường làm gì. Cha mẹ nghĩ học lịch sử chỉ có đi dạy. Con nghĩ học mỹ thuật là được vẽ cả ngày.
Hãy cùng con tìm hiểu. Tìm những người thật đã học ngành đó, hỏi họ đang làm gì, công việc ra sao, khó khăn gì. Một buổi cà phê với một anh chị đi trước có giá trị hơn nhiều cuộc cãi nhau.
Nhiều ngành bị coi là vô dụng hoá ra có nhiều cửa hơn ta tưởng. Người học lịch sử làm báo, làm bảo tàng, làm du lịch, làm nghiên cứu, làm nội dung. Người học triết làm luật, làm phân tích, làm giáo dục. Nhưng cũng có ngành mà cơ hội thật sự hẹp, và con cần biết điều đó.
Mục đích không phải để thuyết phục ai, mà để quyết định dựa trên hiểu biết thật.
Nói nỗi lo, không ra lệnh
Cha mẹ có quyền lo, và nên nói ra nỗi lo của mình. Nhưng có khác biệt lớn giữa nói nỗi lo và ra lệnh.
Ra lệnh là: con không được học ngành đó. Nói nỗi lo là: bố lo con ra trường khó tìm việc, bố lo con phải vất vả. Câu thứ hai cho con biết cha mẹ đang nghĩ gì, và mời con cùng giải quyết nỗi lo đó.
Nói thật cả về điều kiện gia đình. Nếu gia đình có giới hạn về tài chính, con cần biết để cân nhắc. Đó không phải là ép con, mà là tôn trọng con như một người lớn.
Và nhớ rằng nỗi lo của cha mẹ đôi khi dựa trên một thế giới đã thay đổi. Những ngành từng được coi là chắc chắn có thể không còn như xưa, và ngược lại.
Một kế hoạch có đường lùi
Thay vì tranh cãi thắng thua, cùng nhau lập một kế hoạch. Con có thể học ngành mình chọn, đồng thời trang bị thêm một kỹ năng thực tế như ngoại ngữ, tin học, viết, để có thêm cửa. Như tập trước về khai phóng đã nói, một chân đứng, một chân bước.
Đặt những mốc để cùng nhìn lại. Sau năm đầu, con thấy ngành thế nào, có còn muốn theo không. Nếu con đổi ý, không sao, con có thể chuyển. Nếu con càng say mê, cha mẹ có thêm lý do để yên tâm.
Có đường lùi giúp cả hai bên bớt căng thẳng. Cha mẹ biết con không đặt cược mọi thứ vào một lựa chọn. Con biết mình không bị trói vào một quyết định.
Khuyến khích con làm thêm, thực tập trong lĩnh vực mình chọn từ sớm, để thử thực tế và để có kinh nghiệm khi ra trường.
Quyết định cuối cùng thuộc về ai?
Đây là câu hỏi khó nhất. Với con đã đủ tuổi trưởng thành, người sẽ sống với lựa chọn đó bốn năm, và có khi cả đời, là con. Một lựa chọn bị ép thường dẫn tới việc học không có động lực, hoặc bỏ dở giữa chừng, hoặc một nỗi tiếc nuối kéo dài.
Nhưng tôn trọng lựa chọn của con không có nghĩa là cha mẹ đứng ngoài. Cha mẹ vẫn là người đồng hành, người hỏi những câu khó, người nhắc con nhìn thực tế, người ở đó khi con vấp ngã.
Có một điều đáng nhớ: nhiều người lớn hôm nay vẫn tiếc vì năm mười tám tuổi đã không được học ngành mình thích. Và cũng có người biết ơn vì cha mẹ đã giữ họ lại khỏi một lựa chọn bồng bột. Không có công thức chung.
Điều chắc chắn nhất là giữ được cuộc nói chuyện. Dù con chọn gì, con cần biết rằng cánh cửa nhà vẫn mở. Nếu hôm nay con nói với bạn con muốn học một ngành lạ, câu đầu tiên bạn muốn hỏi con là gì?
Câu hỏi thường gặp
Ngành nghệ thuật có sống được không?
Có người sống tốt, có người vất vả, như mọi ngành. Nghệ thuật đòi hỏi tài năng, sự bền bỉ và khả năng tự tạo cơ hội. Tìm hiểu kỹ và chuẩn bị thêm kỹ năng hỗ trợ giúp con có nhiều lựa chọn hơn.
Có nên ép con học ngành an toàn?
Ép buộc thường dẫn tới học không động lực và nhiều tiếc nuối. Tốt hơn là cùng con tìm hiểu, nói rõ nỗi lo, và tìm một kế hoạch mà cả hai bên chấp nhận được.
Con đổi ngành giữa chừng có phải là thất bại?
Không. Nhiều người phát hiện ra mình hợp với ngành khác sau khi đã thử. Đổi ngành sớm khi đã hiểu rõ mình thường tốt hơn học tiếp một ngành không phù hợp.
Làm sao biết con chọn ngành vì đam mê thật?
Xem con đã tự tìm hiểu, tự học, tự làm gì liên quan tới ngành đó chưa. Đam mê thật thường đi kèm hành động, không chỉ lời nói.
Cha mẹ nên làm gì nếu vẫn không đồng ý?
Nói rõ lý do, đề xuất một phương án trung gian, và nếu con vẫn giữ lựa chọn, chấp nhận đồng hành. Giữ mối quan hệ quan trọng hơn thắng trong một cuộc tranh luận.
