Một câu hỏi hay thường có ba đặc điểm: nó cụ thể, nó cho thấy người hỏi đã tự suy nghĩ trước, và nó mở ra điều mà nhiều người trong phòng cũng đang muốn biết. Muốn hỏi hay, hãy ghi câu hỏi ra giấy trước, nói ngắn gọn điều mình đã hiểu, rồi hỏi đúng vào chỗ mình đang vướng.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Ở rất nhiều lớp học và phòng họp của người Việt, có một khoảnh khắc quen thuộc: người nói hỏi, các bạn có câu hỏi gì không, và cả phòng im lặng. Không phải vì ai cũng hiểu hết, mà vì ai cũng ngại. Tập này bàn về cái ngại đó, và về nghệ thuật đặt câu hỏi.
Vì sao ta ngại hỏi?
Lý do đầu tiên là sợ bị cho là dốt. Ai cũng có vẻ hiểu, chỉ mình không hiểu, hỏi ra thì lộ. Nhưng rất thường, nhiều người khác cũng không hiểu đúng chỗ đó, và họ đang mong có ai hỏi hộ.
Lý do thứ hai là văn hoá. Ở nhiều nơi, người học được dạy phải im lặng nghe thầy, người dưới không nên hỏi vặn người trên. Câu hỏi dễ bị hiểu là thách thức, là không tin tưởng.
Lý do thứ ba là không biết hỏi thế nào. Ta cảm thấy mơ hồ có chỗ chưa ổn nhưng không diễn đạt được thành câu. Sợ hỏi lủng củng, ta thôi không hỏi.
Lý do thứ tư là sợ làm mất thời gian của người khác. Trong cuộc họp đã muộn, ai cũng muốn về, hỏi thêm có vẻ phiền.
Câu hỏi hay trông như thế nào?
So sánh hai câu hỏi. Câu thứ nhất: thầy giảng lại phần này được không ạ. Câu thứ hai: em hiểu là nhiệt độ tăng thì phản ứng nhanh hơn, nhưng em chưa hiểu vì sao có trường hợp tăng nhiệt độ mà phản ứng lại chậm đi. Câu thứ hai tốt hơn nhiều.
Nó cho thấy người hỏi đã hiểu tới đâu, nên người trả lời không phải giảng lại từ đầu. Nó chỉ đúng chỗ vướng, nên câu trả lời trúng đích. Và nó thường chạm vào một điểm tinh tế mà cả lớp được lợi.
Trong cuộc họp cũng vậy. Thay vì hỏi kế hoạch này có ổn không, hãy hỏi: nếu nhà cung cấp giao hàng trễ một tuần, kế hoạch này xử lý thế nào. Câu hỏi cụ thể buộc người trình bày nghĩ tới một tình huống thật.
Công thức đơn giản: mình đã hiểu điều này, mình chưa hiểu điều kia, cụ thể là chỗ này.
Vài loại câu hỏi nên biết
Câu hỏi làm rõ giúp chắc là mình hiểu đúng. Khi anh nói khách hàng chính, anh đang nói nhóm nào ạ. Loại này rất an toàn để bắt đầu, và cứu được nhiều hiểu lầm.
Câu hỏi về lý do hỏi vì sao. Vì sao mình chọn cách này mà không phải cách kia. Nó giúp hiểu sâu hơn, nhưng cần hỏi với giọng tò mò, không phải giọng chất vấn.
Câu hỏi về hệ quả hỏi nếu thế thì sao. Nếu điều này đúng, thì điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Nó giúp kiểm tra một ý tưởng bằng cách đẩy nó đi xa.
Câu hỏi về bằng chứng hỏi làm sao ta biết. Số liệu này lấy ở đâu. Đây là loại câu hỏi của tư duy phản biện, cần hỏi khéo nhưng rất có giá trị.
Vượt qua nỗi sợ hỏi câu ngớ ngẩn
Ghi câu hỏi ra giấy trước khi hỏi. Việc viết ra giúp bạn sắp xếp ý, và đọc lại cho bạn thêm tự tin. Nếu vẫn ngại hỏi trước cả lớp, có thể hỏi riêng sau buổi học, hoặc gửi câu hỏi bằng tin nhắn.
Bắt đầu bằng câu hỏi làm rõ, vì đó là loại ít rủi ro nhất. Dần dần, khi quen, chuyển sang những câu hỏi sâu hơn.
Nhớ rằng những người giỏi nhất thường hỏi nhiều nhất. Họ không ngại để lộ chỗ mình chưa biết, vì họ biết đó là cách duy nhất để biết thêm. Người sợ hỏi thường là người đang cố giữ hình ảnh, không phải đang cố học.
Nếu bạn là người dạy hay người chủ trì, hãy làm cho việc hỏi dễ dàng hơn. Thay vì hỏi có câu hỏi gì không, hãy hỏi phần nào mọi người thấy khó nhất. Câu hỏi thứ hai mặc định rằng chắc chắn có chỗ khó, nên người ta dễ lên tiếng hơn.
Nuôi thói quen hỏi từ nhỏ
Trẻ con hỏi rất nhiều, rồi lớn lên hỏi ít dần. Một phần vì những câu hỏi từng bị gạt đi, bị cười, bị bảo hỏi gì mà hỏi lắm thế.
Cha mẹ có thể giữ thói quen hỏi cho con bằng cách khen câu hỏi, không chỉ khen câu trả lời. Câu hỏi hay đấy, mình cùng tìm hiểu nhé. Khi con về nhà, thay vì hỏi hôm nay con học được gì, thử hỏi hôm nay con đặt câu hỏi gì hay.
Ở trường, những thầy cô khuyến khích học sinh hỏi, kể cả những câu mình không trả lời được, đang dạy một bài học quý hơn nội dung môn học.
Câu hỏi là cánh cửa của mọi sự học. Lần tới khi được hỏi có ai có câu hỏi gì không, bạn sẽ là người đầu tiên giơ tay chứ?
Câu hỏi thường gặp
Hỏi nhiều trong lớp có bị ghét không?
Nếu câu hỏi cụ thể, ngắn gọn và giúp cả lớp hiểu hơn, hiếm ai ghét. Nếu hỏi quá nhiều câu lan man, hãy chọn lọc và hỏi riêng những câu chỉ liên quan tới mình.
Làm sao hỏi sếp mà không bị cho là chất vấn?
Bắt đầu bằng việc nêu điều mình đồng ý hoặc đã hiểu, rồi hỏi với giọng muốn làm rõ. Ví dụ: em thấy hướng này hợp lý, em muốn hỏi thêm về cách xử lý nếu có rủi ro này.
Câu hỏi mở và câu hỏi đóng khác nhau thế nào?
Câu hỏi đóng có thể trả lời bằng có hoặc không, hoặc một thông tin ngắn. Câu hỏi mở mời người trả lời giải thích, kể, suy nghĩ. Trong thảo luận, câu hỏi mở thường mang lại nhiều hơn.
Không nghĩ ra câu hỏi thì sao?
Có thể bạn đã hiểu, hoặc chưa đủ hiểu để biết mình không hiểu gì. Thử tóm tắt lại bài học, chỗ nào tóm tắt vấp là chỗ có câu hỏi.
Làm sao khuyến khích con đặt câu hỏi?
Khen câu hỏi của con, cùng con tìm câu trả lời thay vì luôn trả lời ngay, và cho con thấy cha mẹ cũng hay đặt câu hỏi và cũng có lúc không biết.
