Một ý tưởng đúng có khi bị chối bỏ rất lâu vì nó đi ngược niềm tin đang có, vì chưa ai giải thích được cơ chế vì sao nó đúng, vì người đề xuất trình bày chưa thuyết phục, hoặc vì chấp nhận nó đồng nghĩa với thừa nhận chính người trong nghề đã sai. Câu chuyện về việc rửa tay của bác sĩ Semmelweis là một ví dụ đau lòng nhất.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Ta hay hình dung khoa học như một đường thẳng: có người phát hiện ra điều đúng, mọi người vỗ tay, và thế giới tiến lên. Thực tế lộn xộn hơn nhiều. Tập này kể về những lần sự thật phải đứng ngoài cửa rất lâu mới được mời vào.
Bác sĩ Semmelweis và những bà mẹ ở Vienna
Vào giữa thế kỷ mười chín, ở bệnh viện đa khoa Vienna, có hai khu sản riêng biệt. Một khu do bác sĩ và sinh viên y khoa phụ trách, một khu do các nữ hộ sinh phụ trách. Bác sĩ trẻ người Hungary Ignaz Semmelweis để ý một điều đáng sợ: tỉ lệ sản phụ chết vì sốt hậu sản ở khu của bác sĩ cao hơn hẳn khu của nữ hộ sinh.
Ông loại trừ dần từng giả thuyết. Rồi một đồng nghiệp của ông bị đứt tay trong lúc khám nghiệm tử thi và chết với những triệu chứng rất giống các sản phụ. Semmelweis nảy ra ý: các bác sĩ và sinh viên thường đi thẳng từ phòng khám nghiệm tử thi sang đỡ đẻ, mang theo một thứ gì đó từ xác chết trên tay.
Ông yêu cầu mọi người rửa tay bằng dung dịch có chất khử trùng trước khi khám sản phụ. Tỉ lệ tử vong ở khu của ông giảm mạnh.
Đó lẽ ra phải là một chiến thắng lớn. Nhưng những gì xảy ra sau đó mới là phần đáng suy nghĩ.
Vì sao ông bị chối bỏ?
Lý do thứ nhất: ông chưa giải thích được cơ chế. Lúc đó chưa ai biết tới vi trùng gây bệnh. Semmelweis chỉ nói về một thứ vật chất từ xác chết. Nhiều bác sĩ thấy lời giải thích đó mơ hồ và không hợp với các lý thuyết y học đang thịnh hành.
Lý do thứ hai: ý tưởng của ông ngầm nói rằng chính các bác sĩ, những người được kính trọng, đã mang cái chết tới cho bệnh nhân của mình. Đó là điều rất khó chấp nhận. Một số bác sĩ còn cảm thấy bị xúc phạm với ý rằng tay của một quý ông lại có thể bẩn.
Lý do thứ ba nằm ở chính ông. Theo nhiều ghi chép, Semmelweis chậm công bố kết quả một cách bài bản, và khi phản ứng với những người phản đối, ông thường gay gắt, công kích. Cách đó không giúp ý tưởng của ông được lắng nghe.
Ông mất khi còn khá trẻ, trong một nhà thương điên, trước khi ý tưởng của mình được công nhận rộng rãi.
Sự thật trở lại bằng một con đường khác
Trong những năm tiếp theo, những nghiên cứu của Louis Pasteur và nhiều người khác dần xây dựng thuyết vi trùng: nhiều bệnh do những sinh vật rất nhỏ gây ra. Bác sĩ phẫu thuật Joseph Lister áp dụng ý tưởng đó để phát triển phương pháp vô trùng trong phẫu thuật.
Lúc này, việc rửa tay và khử trùng có một lời giải thích cơ chế rõ ràng. Và nó được chấp nhận. Semmelweis về sau mới được nhắc tới như người tiên phong.
Người ta còn đặt ra cụm từ phản xạ Semmelweis để chỉ xu hướng bác bỏ ngay một bằng chứng mới chỉ vì nó trái với niềm tin hoặc thói quen đã có.
Câu chuyện này cho thấy trong khoa học, bằng chứng thôi đôi khi chưa đủ. Một ý tưởng cần cả bằng chứng, cả lời giải thích, và cả những người có thể trình bày nó sao cho người khác nghe được.
Không chỉ một câu chuyện
Đầu thế kỷ hai mươi, nhà khoa học người Đức Alfred Wegener đề xuất rằng các lục địa đã từng dính liền và trôi dạt dần ra xa nhau. Ông chỉ ra hình dạng bờ biển châu Phi và Nam Mỹ khớp nhau, những hoá thạch giống nhau ở hai bờ đại dương. Nhưng ông không giải thích được lực nào đủ lớn để đẩy cả lục địa. Ý tưởng bị nhiều nhà địa chất bác bỏ trong nhiều thập kỷ, cho tới khi thuyết kiến tạo mảng ra đời với bằng chứng mới từ đáy đại dương.
Gần đây hơn, ý tưởng rằng nhiều ca loét dạ dày do một loại vi khuẩn gây ra, chứ không chỉ do căng thẳng hay ăn uống, cũng từng bị hoài nghi. Hai nhà nghiên cứu người Úc đã phải kiên trì rất lâu, một người còn tự uống dịch có vi khuẩn để chứng minh, trước khi được công nhận và về sau nhận giải Nobel.
Nhưng cũng cần công bằng: phần lớn những ý tưởng bị chối bỏ là vì chúng sai thật. Sự hoài nghi của giới khoa học là một bộ lọc quan trọng. Nó chỉ trở thành vấn đề khi hoài nghi biến thành từ chối xem xét bằng chứng.
Nghi ngờ đúng cách là nghi ngờ mà vẫn mở mắt nhìn.
Bài học cho người học
Bài học thứ nhất: khi gặp một bằng chứng trái với điều mình tin, hãy để ý phản ứng đầu tiên của mình. Nếu đó là khó chịu và muốn gạt đi, có thể phản xạ Semmelweis đang hoạt động.
Bài học thứ hai: có ý tưởng đúng thôi chưa đủ, cách trình bày quan trọng. Semmelweis có lẽ đã cứu được nhiều người hơn nếu ông công bố bài bản hơn và bớt công kích người khác. Đúng mà không thuyết phục được ai thì sự đúng đó ít có ích.
Bài học thứ ba: cơ chế quan trọng. Khi bạn tin một điều, thử hỏi mình có biết vì sao nó đúng không, hay chỉ biết là nó đúng.
Và bài học cuối: lịch sử khuyên ta khiêm tốn. Có thể giữa những điều ta đang cười nhạo hôm nay, có một ý tưởng đúng đang đứng ngoài cửa. Bạn nghĩ đó có thể là ý tưởng nào?
Câu hỏi thường gặp
Semmelweis là ai?
Ignaz Semmelweis là bác sĩ người Hungary làm việc ở Vienna vào giữa thế kỷ mười chín. Ông phát hiện việc rửa tay bằng dung dịch khử trùng giúp giảm mạnh tử vong do sốt hậu sản, nhưng ý tưởng của ông bị chối bỏ khi ông còn sống.
Phản xạ Semmelweis là gì?
Là xu hướng bác bỏ ngay một bằng chứng hoặc ý tưởng mới vì nó trái với niềm tin, thói quen hoặc chuẩn mực đang có, thay vì xem xét nó một cách nghiêm túc.
Làm sao phân biệt ý tưởng đúng bị chối bỏ với ý tưởng sai?
Rất khó biết ngay. Hãy xem ý tưởng đó có bằng chứng kiểm chứng được không, có được lặp lại bởi người khác không, và người đề xuất có sẵn lòng để người khác kiểm tra không. Ý tưởng sai thường né tránh kiểm tra.
Vì sao rửa tay lại quan trọng trong y tế?
Vì tay có thể mang vi khuẩn và vi rút từ người này sang người khác. Rửa tay đúng cách là một trong những biện pháp đơn giản và hiệu quả nhất để phòng lây nhiễm trong bệnh viện và trong đời sống.
Khoa học có tự sửa sai được không?
Về lâu dài, khoa học có cơ chế tự sửa nhờ kiểm chứng, lặp lại và tranh luận công khai. Nhưng quá trình đó có thể chậm, như câu chuyện của Semmelweis cho thấy.
