Học rộng hay học sâu? Không cần chọn một. Người học tốt thường có hình chữ T: nét dọc là một lĩnh vực đủ sâu để làm được việc thật, nét ngang là hiểu biết rộng đủ để nối ý giữa các ngành và đổi hướng khi cần. Câu hỏi thật là nên dựng nét nào trước, và dựng tới đâu.
Chào bạn, đây là Nhà Khai Phóng. Có hai kiểu người trẻ hay hỏi mình về chuyện này. Một kiểu cái gì cũng thích, học mỗi thứ một chút, rồi lo mình không giỏi hẳn cái gì. Kiểu kia đã đâm sâu vào một ngành từ sớm, rồi một ngày thấy thế giới ngoài ngành mình mù mờ quá. Cả hai nỗi lo đều có lý.
Chỉ rộng mà không sâu thì thiếu gì?
Người chỉ học rộng thường nói được về rất nhiều chủ đề, nhưng khi bị hỏi tới lớp thứ ba thì hết. Họ biết tên các trường phái triết học, biết vài ý của kinh tế học hành vi, biết lịch sử sơ lược của nghệ thuật hiện đại, mà chưa từng vật lộn thật sự với một vấn đề khó nào.
Cái thiếu lớn nhất không phải kiến thức, mà là trải nghiệm của việc hiểu sâu. Khi đã đào thật sâu một lĩnh vực, bạn biết cảm giác một câu hỏi tưởng đơn giản hoá ra có mười tầng. Cảm giác đó làm bạn khiêm tốn khi nhìn các lĩnh vực khác.
Người chưa từng hiểu sâu cái gì dễ nghĩ mọi thứ đều đơn giản như bản tóm tắt. Đây chính là mảnh đất cho những ý kiến hùng hồn mà nông.
Ngoài ra, trên thị trường lao động, chỉ rộng thì khó được trả tiền. Người ta thuê bạn để làm một việc, và việc đó cần độ sâu.
Chỉ sâu mà không rộng thì mắc kẹt ở đâu?
Người chỉ học sâu rất giỏi trong khuôn của mình, nhưng hay gặp hai cái bẫy. Bẫy thứ nhất là nhìn mọi vấn đề bằng một cái búa. Người học tài chính thấy mọi chuyện là chuyện tiền. Người học kỹ thuật thấy mọi chuyện cần một phần mềm. Người học tâm lý thấy mọi chuyện là vết thương tuổi thơ.
Bẫy thứ hai là khi ngành thay đổi. Một kỹ năng rất sâu có thể mất giá khá nhanh khi công nghệ đổi. Người có nét ngang rộng thì còn chỗ để bước sang. Người chỉ có nét dọc thì phải leo lại từ đầu.
Có một điều thú vị: nhiều ý tưởng mới đến từ chỗ giao nhau giữa hai ngành. Người hiểu cả sinh học và máy tính, người hiểu cả kiến trúc và tâm lý, thường thấy những thứ mà người chỉ ở trong một ngành không thấy.
Nét ngang không làm bạn kém sâu đi. Nó cho độ sâu của bạn thêm chỗ để dùng.
Nên dựng nét nào trước?
Theo mình, tuỳ giai đoạn. Ở tuổi học sinh và mấy năm đầu đại học, nét ngang nên rộng hơn. Đây là lúc rẻ nhất để thử, vì chưa ai trông vào bạn để kiếm sống. Đọc lan man ở tuổi mười sáu là đầu tư, đọc lan man ở tuổi ba mươi lăm khi đang nuôi con là một thứ xa xỉ.
Khoảng cuối đại học và những năm đầu đi làm, nên chọn một nét dọc và đào cho nghiêm túc. Chọn chưa chắc đã đúng, nhưng phải đủ sâu để trải nghiệm việc giỏi thật sự một thứ.
Sau khi nét dọc đã vững, nét ngang lại mở rộng tiếp, và lúc này nó có mục đích hơn. Bạn đọc thêm những ngành nằm cạnh ngành mình, học những thứ giúp nét dọc đi xa hơn.
Có người sau vài năm lại dựng thêm một nét dọc thứ hai, thành hình chữ pi. Đó là lúc những kết hợp thú vị nhất xuất hiện.
Làm sao biết nét dọc của mình đã đủ sâu?
Một phép thử mình hay dùng: bạn có giải thích được cho người ngoài ngành một vấn đề khó của ngành mình, bằng lời đơn giản, mà không nói sai không? Nếu chỉ giải thích được bằng thuật ngữ, có thể bạn thuộc chứ chưa hiểu.
Phép thử thứ hai: bạn có biết những tranh cãi còn đang mở trong ngành mình không. Người mới học thường nghĩ mọi thứ đã có đáp án. Người học sâu biết chỗ nào còn đang cãi nhau.
Phép thử thứ ba: bạn có làm ra được thứ gì mà người khác dùng hoặc trả tiền không. Một bài báo, một sản phẩm, một dịch vụ, một ca xử lý khó.
Nếu vượt được cả ba, nét dọc của bạn đã đủ để đứng. Không cần hoàn hảo, chỉ cần đủ để đỡ cả chữ T.
Dựng nét ngang mà không hời hợt
Nét ngang không phải là đọc tóm tắt thật nhiều. Cách tốt hơn là mỗi lĩnh vực mới, hãy đọc ít nhất một cuốn sách nghiêm túc, không chỉ các bài giới thiệu ngắn. Một cuốn thôi, nhưng đọc hết.
Tiếp theo, tìm ý tưởng cốt lõi của lĩnh vực đó, thứ mà người trong ngành coi là nền. Kinh tế học có ý tưởng về chi phí cơ hội. Sinh học có chọn lọc tự nhiên. Lịch sử có việc phân biệt nguồn gốc và nguồn thứ cấp. Nắm được vài ý cốt lõi như vậy, bạn đã có một chiếc chìa khoá mở nhiều cửa.
Cuối cùng, tập nối. Sau khi đọc một cuốn ngoài ngành, tự hỏi: ý nào trong này dùng được cho việc của mình. Thường sẽ có ít nhất một ý.
Cuộc đời học tập dài hơn ta nghĩ. Nét chữ T của bạn hôm nay trông thế nào, và năm năm nữa bạn muốn nó trông ra sao?
Câu hỏi thường gặp
Người hình chữ T là gì?
Đó là hình ảnh mô tả người có một chuyên môn sâu là nét dọc, cộng với hiểu biết rộng về nhiều lĩnh vực khác là nét ngang. Hình ảnh này hay được dùng trong tuyển dụng và phát triển nghề nghiệp.
Học nhiều thứ cùng lúc có phải là thiếu tập trung?
Không hẳn. Tò mò nhiều thứ là bình thường, nhất là khi còn trẻ. Chỉ nên để ý nếu bạn bỏ dở mọi thứ ở mức nhập môn và chưa bao giờ đi sâu vào cái nào.
Có nên học hai chuyên ngành cùng lúc?
Chỉ nên khi bạn đủ sức và hai ngành thật sự bổ trợ nhau. Nhiều khi học vững một ngành rồi tự học thêm ngành thứ hai theo nhu cầu còn hiệu quả hơn.
Kiến thức liên ngành có giá trị gì khi đi làm?
Nó giúp bạn nói chuyện được với đồng nghiệp ngành khác, thấy vấn đề từ nhiều phía và tìm ra giải pháp mà người chỉ biết một ngành không nghĩ tới. Những vị trí điều phối, quản lý dự án rất cần điều này.
Người đi làm lâu năm mở rộng nét ngang thế nào?
Chọn những lĩnh vực nằm cạnh ngành mình trước, vì dễ thấy ích lợi và dễ giữ động lực. Mỗi quý một lĩnh vực, mỗi lĩnh vực một cuốn sách nghiêm túc là nhịp vừa sức.
